www.volcreole.com
Le forum de discussion des Dom-Tom !
Guadeloupe, Martinique, Guyane, Réunion
St Pierre et Miquelon, Mayotte, Polynésie, Wallis et Futuna, ...


PARTICIPEZ AU SONDAGE ET GAGNEZ UN BILLET D'AVION
QUELLE COMPAGNIE AERIENNE PRIVILEGIEZ VOUS POUR VOS VOYAGES EN OUTRE-MER ?



Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup

Aller à la page 1, 2, 3  Suivante


Accueil » Forum » Langue locale: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup

Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup

Auteur: Koutcha
Date: 26 Déc 2003 22:24
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Sa ka fè nanni nannan moun ka ékri an kréyol, mé nou pa ka touvé adan libréri sé teks-la ki sòti ni senkan, dizan, ventan, trantan...
E menm an bibliotek sa pé red pou trouvé yo.

Mi an kont Laguadloup jòdijou, vandrèdi 26 désanm 2003.

Man kité teks-la menm manniè-a yo pibliyé'y lanné 1995.
(menm présantasion, menm lotograf, menm ti défo teknik -coquilles-)
Tansion tesk-tala pa lib. I ni an met...
Aprésyé'y !

Wonm an chapo

An tan yo té ka vann wonm an détay, pa chopin é woki adan ti boutik,
Misyé Jan Bonsalé voyé timoun a-y, Janpyè, achté on chopin wonm ba-y...
Pannan i té ka woutouné, ka kouri dèyè woulèt a-y, Janpyè glinsé adan on labou,
i tonbé «plaf» é boutèy wonm-la kasé.
- Woy !... Mi bab pou mwen !... Papa pa kay pwan sa an men an mwen...
Fo mwen débouyé mwen pou pòté wonm a-y ba'y onfwa pou onfwa,
sinon i ké ban mwen on ben èvè modi senti a-y la...
Toupannan i ka kalkilé konsa an tèt a-y, i viré an boutik-la.
- Vin vann !... Madanm souplè, ou pa ni on boutèy pwété mwen
pou mété wonm a papa ?
- A non pitit. An pa ni pon boutèy vid konyéla.
- Poooo !... An mélé !... Bon ! An bizwen pòté wonm a papa pou i
pé pwan on ti-sèk avan manjé. Ou ké vidé'y ban mwen an chapo an mwen.
Madam-la di :
- Hen ?... Ou ké mété wonm-la adan chapo a-w ?... Men ou fou, gason !
- Ménon ! Pa okipé'w. Vidé wonm-la ban mwen souplè !
Lè madanm-la vwè sé poubon Janpyè té vlé wonm-la an chapo a-y, i
vidé'y adan ba'y. Men konm sé té on ti chapo, i pa pwan tout.
- Ola ou ka mèt rèstan ?
Janpyè pa rété kalkilé ayen, i yenki chalviré chapo-la :
- Mété rèstan pa la ban mwen !
Pa bizwen di, tout wonm tonbé ! Misyé pati alakous. Rivé aka papa-y,
i lonji-y chapo-Ia :
- Mi wonm a-w, papa !
- Kouman ? Sé la ou vidé wonm-Ia ?.. E dayè sé yenni sa i ni alòs ?
Oti rèstan ?
Tiboug-la déchalviré chapo a-y é i di :
- Mi rèstan, papa !
(An ka lésé zòt imajiné sa ki pasé apwé...)

Jo Clémence, Sé timoun-la annou jwé, Les Éditions La Bruyère, 1995

Auteur: Queen of the bee
Date: 26 Déc 2003 23:46
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
J'ai beau reflechir je vois pas, heu dans sa bouche?? la suite la suite...

Auteur: Koutcha
Date: 26 Déc 2003 23:54
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Pa ni swit. Tout la. Man ka pansé yo bay an volé.
I té lé fè servo anlè papa'y. Grannom-la fè'y tann ek konprann.

Auteur: Queen of the bee
Date: 26 Déc 2003 23:59
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
et bien merci koutcha, j'ai apprécié..

Auteur: Koutcha
Date: 27 Déc 2003 00:03
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Il y a 2 jours je crois j'ai mis un autre conte de cet auteur tiré du même livre épuisé chez l'éditeur et qui ne le réeditera pas.

Auteur: AngelSword
Date: 27 Déc 2003 00:09
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Koutcha a écrit:
Pa ni swit. Tout la. Man ka pansé yo bay an volé.
I té lé fè servo anlè papa'y. Grannom-la fè'y tann ek konprann.

Arf! je m'attendais a beaucoup plus!
Merci Koutcha pour ce texte!
J'ai notamment fait attention a l'orthographe!(pour moi bien sur)

Auteur: Koutcha
Date: 27 Déc 2003 00:19
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Zot ka chèché an swit mé pa ni.
Man rikopié tesk-la menm manniè-a i té yé.

Zot ka chèché an bagay pou li.
Mi an ti jé pou fè lespri travay, pou lé piti é lé gran.

Jeu 27 : Kilès i pa té dwèt la ?

Mi enpé fwi : Gouyav, Zoranj, Mango, Mélon, Sapoti, é kowosòl. Ni yonn i ka déparéyé lézòt... Kilès ?

Jo Clémence, Sé timoun-la annou jwé, Les editions La Bruyère, 1995.

Auteur: Queen of the bee
Date: 27 Déc 2003 00:43
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
heu...

Auteur: Koutcha
Date: 27 Déc 2003 01:06
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
An ti pal :

Tout fwi ni nannan...

Auteur: Queen of the bee
Date: 27 Déc 2003 01:27
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Le mango!!

Auteur: Koutcha
Date: 27 Déc 2003 01:30
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Sé bien sa. Mango ni an sel grenn.

Demen ké ni an lot piti.
Alè-la fok man ay dòmi.

Auteur: Queen of the bee
Date: 27 Déc 2003 01:39
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Koutcha a écrit:
Sé bien sa. Mango ni an sel grenn.

Demen ké ni an lot piti.
Alè-la fok man ay dòmi.



je suis trop forte c'est pa croyable a demain

Auteur: Sonayh
Date: 27 Déc 2003 06:12
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
sé vré ni lontan moun ka ékri en kréyol ni ki publié ni ki pa réédité é sa maléré. si pa ni on lo sé ke sé kont la té di (nou ni an tradisyon oral) yo pa té ekri.
mé a présan ni an lo moun ka goumin pou moun li, ekri ek comprann kreyol la (capes kréyol, GEREC campis scholcher...).
Pres tout bibliotek ni an "fonds local" koté ou pé trouvé kont kon ta la. jis ni liv bilingue, dictionè , gramè...
En ka di sa pass en ka travail a dan yon

P.s. : an fè sa mwen té pé pou matché kréyol la... pa ri mwen !!!!

Auteur: Koutcha
Date: 27 Déc 2003 16:28
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Ou matjé kon ou té pé, kon ou sa matjé'y sé sa ka ki pòtalan.
Kité moun ri ri yo, Roi moun pa janmen pòté moun douvan.

Bon man ka itlizé Lotograf GEREC-F system 2 pou matjé tousa ma ké mété anlè forum-la jòdi 27 désanm 2003.
Bon an ti jé pou fè lespri zot travay.
Man té di zot sa té ké oswè-a.
Mé man ké koumansé avan.

Fanmiy Toto.

Manman Toto ni twa gason. Tik, Tak ék ?

Auteur: Koutcha
Date: 01 Jan 2004 23:31
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Répons Toto

Nou ka kontinyé sé tim-tim la isia.

Mi an piti.

Pasé ora bwa, ou ké vwè mwen.
Rantré an gran bwa, ou ké vwè mwen.
Monté si pyébwa, ou ké vwè mwen.
Toupatou i ni bwa planté, ou ka vwè mwen.
An toujou la bwa yé, é poutan, an ka fè lantou a bwa men an pa'a jen rantré andidan bwa.
Aki mwen ?...

Auteur: Koutcha
Date: 01 Jan 2004 23:44
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Répons de Sanahell : lapo bwa, Lékos.

On lot piti avan zot alé dòmi.

Touvé mwen.

An sé on moun. An ni tèt, an ni kò, an ni pyé.
Tèt an mwen, sé on koté zo pé pwan dlo.
Kò an mwen, sé sa charétyé ka di bèf pou fè yo rété.
Pyé an mwen, sé on nèspèd-kalité lenj moun ka mété, pito lè yo fwèt oben si yo malad.
Mwenmenm, an ja di sa, an sé on moun ka viv o Zantiy, é dot koté ankò...
Aki mwen ?

Auteur: sanahell
Date: 02 Jan 2004 16:10
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
tala rèd... matnik pani kabwouè ankò an pa sav sa charétié ka di bèf .

Auteur: Koutcha
Date: 02 Jan 2004 16:16
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
MAn dakò épi'w. Pa ni kabouwé ankò Matinik.
Moun la ki ékri Tim-tim tala sé an gwadloupeen.

Charétyé-a ka di bef-li : "la"

Auteur: soan
Date: 02 Jan 2004 16:33
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
épi créole la pa ni bizouin écri pou nou sonjé tout bagay la ja écri an mizik nou an parol nou an lè manniè agi nou...

Auteur: Koutcha
Date: 02 Jan 2004 23:17
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Soan dézolé mé man pa konprann tout sa ou lé di.
Fraz ou ka mantjé ponktuasion pou man sèten sézi tousa ou lé di.

Auteur: sanahell
Date: 02 Jan 2004 23:19
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Koutcha a écrit:
Répons de Sanahell : lapo bwa, Lékos.

On lot piti avan zot alé dòmi.

Touvé mwen.

An sé on moun. An ni tèt, an ni kò, an ni pyé.
Tèt an mwen, sé on koté zo pé pwan dlo.
Kò an mwen, sé sa charétyé ka di bèf pou fè yo rété.
Pyé an mwen, sé on nèspèd-kalité lenj moun ka mété, pito lè yo fwèt oben si yo malad.
Mwenmenm, an ja di sa, an sé on moun ka viv o Zantiy, é dot koté ankò...
Aki mwen ?


je sèche

Auteur: Koutcha
Date: 02 Jan 2004 23:22
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Ma/La/Ba

Auteur: sanahell
Date: 02 Jan 2004 23:25
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Koutcha a écrit:
Ma/La/Ba



houla j'étais loin moi ...

Auteur: Koutcha
Date: 02 Jan 2004 23:29
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Talè an lot piti ky vini. Man la ka fini ékri'y.

Auteur: sanahell
Date: 02 Jan 2004 23:40
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
oui une autre une autre

.. ga mwen

Auteur: Koutcha
Date: 03 Jan 2004 00:09
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Devinet : Enspektè Bwafes.

Ti Sonson rikoumansé rakonté sa i té ja di lapolis.
"Man té ka maché an lari-a é man té ka gadé moun pasé, lè
man wè an monm ki té ni an baton an lanmen'y vini présé-présé
paré pou ban mwen kou. A moman-tala man pran kouri.
Polisié-a wè nou kouri é i fè débouya pou trapé nou. I tjenbé mwen.
Lot boug-la di ki mwen té toudi patron'y é ki man té volé latjès-la andidan kazino-a
"Le Colibri D'or".
Sa pa té pé mwen ki té pé fè sa pas man pa té janmen alé
kazino-tala épi man té janmen tann palé di'y avan.
Man ritounen épi polisié-a an kazino-a é yonndé klian di sé té pétet mwen ki té fè sa, mé yo pa té sèten di sa."

Lè enspektè Bwafes fini li dépozision-an, i déklaré :
"Ti Sonson sé an malfété. Sé li ki fè sa, man sèten".
Ki manniè enspekyè-a fè pou sav sa ?

Auteur: Koutcha
Date: 04 Jan 2004 16:25
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
A ! A ! Zot pòkò trouvé tala alò. Poutan i fasil.

Auteur: sanahell
Date: 04 Jan 2004 16:52
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
ha man sav , boug la ka di i pa janmè alé adan kazino-a men aprè i ka di : mwen ritounen epi polisyé-a adan kazino-a ... , i té ja alé alò, sakré ti mantè!

Auteur: Koutcha
Date: 04 Jan 2004 17:17
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Dé bien sa. Pou ritounen an koté fok ou ja ay an prèmié fwa.

Woulo pou Sanahell.
Bon fok man réfléchi pou trouvé an lot é ékri'y.

Auteur: Koutcha
Date: 16 Mar 2004 00:14
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Sa ka fè nanni nannan moun ka ékri an kréyol,
mé nou pa ka touvé adan libréri sé teks-la ki sòti ni
senkan, dizan, ventan, trantan...
E menm an bibliotek sa pé red pou trouvé yo.

Jòdi lendi 15 mas 2004, mi an kont Lagwadloup.

Man chanjé lotograf teks-la. Man mantjé'y épi létid liméro 2 GEREC-F. Sé
lotograf Kaspes Kréyol la.
Tansion tesk-tala pa lib. I ni an met...
Aprésyé'y !


ZANBA E LAPEN LACHAS...(Sé Jo Clémence ki ka rakonté sa.)

Mézanmi tim tim ! ...
Tout moun réponn "bwa sek !"
E rété kouté.
An kay palé zot dè konpè Zanba, é konpè Lapen
Lè yo té lachas.
An pé ké noz mandé zot si zot konnet dé konpè-lasa !
Pa tini pon moun ozantiy ki poko tann palé dè yo.
Hay chien, men bay zo a'y !
Sé pou sa fo mwen di zot kè konpè zanba sé té on nesped
chanpion adan zafè a lachas-la.
Misié té bon menm, ki avè fizi, ki avè flech,
Ki avè jespom, ki avè roch.
I té vizé toubolman.
Lè i té tiré, i pa té ka giè raté.
(Sé konsa on jou i té tjouyé on foumi-wouj ki té ka
mòdé bout a zorey a madanm a'y.
I té rété a tranndé met.
I té tiré avè fizi a'y é i pa té menm blésé madanm-la ! )
Lapen, li nou tout savé sé an blag, an kouyonnaj i fo !
Dèpi tjek tan, zafè a Lapen té ka on jan malmaché.
Jaden a'y pa té ka pòté é i té ka mal manjé padavwa, i pa
té ni pon viann an kaz-la.

Kom i té sav Zanba sé on met-a-mangnok adan lachas,
I di an kè a'y "sèten Zanba tini viann ! Fo mwen vwè pòté on
mannev pou mwen pé manjé viann a'y".
Monboug alé aka Zanba :
- Bien bonjou konpè Zanba !
Yo di mwen ou sé on met chasè.
E mwen menm, an sé pli gran chasè ki tini !
An poko jen touvé pli fò ki mwen !
Lot jou mwen antré an bwa chasé.
Pli vit ki batzié, an té oblijé refizé tjouyé jibié ankò.
Sé yo menm, lé zozio, lé zannimo ki té ka vin di mwen :
"Tjouyé mwen pou'w pé manjé, Misié Lapen, souplé !..."
Pou bout épi sa, konpè Zanba monchè, an sèten an pli gran chasè ki'w !
Lè i tann sa, konpè zanba pwan ri :
- Kia kia kia !... Vous Lapen ! Ou pli gran chasè ki mwen,
Mal Zanba !... Men ou fou konpè ! Pa di bétiz !
Misié Liwa ki Misié Liwa, gran chasè lion, tig, léfan, tou
bet ki tini, li menm Misié Liwa savé i pa fos an mwen pou lachas !
Ou ka kwè sé vou ti konpè Lapen ki ké pli fò ki mwen !
Awa lékonp ! Awa ! Pa jen répété sa pon jou !
Moun té ké fè jé avè'w !...
Lapen réponn :
- Mwen menm ! Ou pé ri tout ri a'w, an sèten an méyè ki'w !
Dayè, sé pou sa an vin koté'w. An paré a fè on payé avè'w !
Nou ka payé sa ou vlé : An sèten nou ka pati an bwa ansanm avè
fizi an nou é an ka rètouné avè plis jibié ki'w !
Zanba réponn :
- Bon, konpè, sé sé sa ou vlé, pa ni pwoblem !
Nou pa bizwen payé pas an seten gangné. An nou rantré an bwa !
An nou chasé bet é nou ka rètrouvé a senkè kotésit.
Sila ki ni plis jibié-la gangné !
Lapen di "Dakò "
Yo rantré an bwa avè fizi é sak a yo...
Zanba vwè an vol zozio. I tiré "vidim !" i tjouyé twa on sel kou.
Lapen tiré osi men i pa pran hak !...
Yo kontinié maché é, pliziè fwa Zanba tiré asi bet é i pa jen raté
Lapen, li, chak fwa i tiré sé pié bwa i ka trapé oben sé van i ka tjouyé.
On lè, lapen di zanba :
- Gadé, konpè ! Nou ja bien chasé. Sak a'w jan bien plen,
E nou tou lé dé nou tibwen las. An nou pwan on ti kanpe !
Zanba gadé sak vid a Lapen é i réponn :
- Dakò ! An tout jan ou ka vwè ou ja ped konba !
Sak an mwen ja plen é ou poko tjouyé pa menm on foumi rouj !

- Pa okipé'w di sa konpè ! Lè an mwen ké rivé,
An ké ni tout jibié an vlé :... Men vou ki ja tin onlo,
An nou woti dé-o-twa pou nou manjé toujou
Dakò konpè ! Pa lakantité an tini, a pa yonn-dé
Ki ké anpéché mwen gangné'w !
Yo sizé anba o gwo pié mango. Zanba plimé dé zozio.
Lapen limé on difé é i koumansé woti zozio.
Toupannan zozio ka woti, lapen di :

- Konpè ! Nou ké manjé sé bet-lasa san pwan on lagout
Douvan é san bwè ti bwen diven dèyè alos ?
Alé vitman akaz a'w chèché dé boutey !
An ka pwéparé manjé-la toujou.
Kité sak a'w, an ké véyé'y ba'w é kouri vit
Zanba pati vant atè, alé chèché bwè.
Mézanmi krik !... Zot ja tou konpwann sa ki rivé ?
Lè zanba routouné, i pa touvé Lapen ! Ni sak a'y,
ni pon zozio woti, ni ayen, hak, henkenchien !
Lapen té pati avè tout !
Zanba mété'y a hanni kon vié chouval a malodan !
I touné, i viré, i maté, i wouklé !
Men Lapen té ja bien pati.
Zanba pati alakous aka Lapen. I touvé Man Lapen
Ka pilé dé grenn mayis adan an vié pilon.
- Man Lapen oti mari a'w ?
- Ay konpè ! Ou ka mandé mwen pou Lapen !
Zot pati ansanm bomaten !
- Ou sèten ou poko vwè'y viré ?
- Mé non konpè Zanba ! O kontrè an ka bien atann li
Pou vwè ka i ké pòté pou mwen manjé avè mayis-la an ka pilé la!
Zanba rantré an kaz-la, pasé pa dèyè, gadé anho, gadé anba.
I pa vwè Lapen. I pati anmegdé kon kong !

An chimen i kontré Lous, on bon zanmi a'y.
- Hé konpè Lous ! Ou pa vwè Lapen ?
- Mé wi konpè, an sòti vwè Lapen obò riviè-la sizé ka
manjé enpé zozio woti. Okontrè sé akaz a'y an kalé
pòté enpé viann i voyé ba madanm a'y.

Kouman i voyé'w pòté viann ba madanm a'y é li
menm ka manjé obò riviè ! Es ou sav sé viann an mwen ?
Sé mwen ki tjouyé tout jibié-lasa !
- Wi konpè ! An sav sa paskè Lapen di mwen sa !
I di mwen sé'w ki bay li.
Ka ou di ? Sé mwen ki bay viann ? Men boug-lasa fou oben i toktok ?
Sé volé misié volé biten an mwen !
An k'alé fè'y rann mwen tout onfwa !
E pou koumansé ban mwen sa ki an men a'w !
- A ! mon konpè ! Ou pé règlé kont a'w avè Lapen si'w vlé,
men ou pé ké opozé mwen pòté dé moso viann ba malérèz-la !
E konpè Lous kontinié chimen a'y, i alé ba Man Lapen viann-la.
Konpè Zanba ay obò riviè é i touvé Lapen bien enstalé
Alez kon blez si on falez. I varé'y :
- Misié Lapen ! Ou volé zozio an mwen !
- Mé mon konpè ! An pa volé hak !
Dayè si an té volé an té ké ay kaché mwen !
Konpwann mwen bien : Nou té payé an té ké tjouyé plis
jibié ki'w. Bon !
An pa tjouyé ayen, alos ou gangné payé-la ! Dakò !
Men ka nou té payé ? Ayen !... Epi nou pa té konvini ayen pou manjé viann-la !
Ou ja gangné payé a'w, ou pa oblijé manjé sé jibié la anko, dayè !

Konpè Zanba té anmegdé toubolman, men an menm
ditan, i té bien kontan tandé Lapen di'y i gangné payé-la.
Anfinaldikont, i kalmè'y é i pati ay di tout moun i gangné Lapen !
Ka'w vlé fè ?

On kouyon toujou kouyon, pa vwé ?...
Lapen, li sa i té bizwen sé té manjé viann, é zot vwè mézanmi, sé sa i fè !

Yé krik !... I bout !

Jo Clémence.


Fouyota N°7 Avril 1985
Bulletin publié par L'association culturelle pour la promotion
et la diffusion des études créoles en Guadeloupe.

Auteur: Koutcha
Date: 18 Mar 2004 15:48
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Jòdi-a man ka prézanté zot an poem zot konnet, zot ja tann, mé la zok ké pé li'y. Pou sa ki pa Konnet J. Bernabé sé an matinitjé.
Pou matjé teks-tala, nou sèvi létid GEREC-F liméro 2.


Joby Bernabé - Fanm
Album : 3 mo 7 pawol, 1985

Fanm flè ka tounen nonm an kolibri
Fanm flech ka pitjé nonm an mitan tjè
Fanm fil ka voplé nonm an pwel zié-yo
Fanm fiel ka fann fwa nonm ek an kout lang
Fanm fol ka pann tjè nonm an bout branch-yo

Um !
Fout fanm flè !
Fout fanm flech !
Fout fanm ni fil !
Fout fanm fiel !
Fout fanm fol !

Mé fout fanm fò, fout !
Lè fanm fè tan fè fos pou fò, um ! !

Mé fout fanm fò, fout !
Lè fanm fè tan fè fos pou fò !

Fanm kann ka dousi nonm ek zié dou yo
Fanm ganm ka vèglé nonm ek lo fa-yo
Fanm ranm ka ranmé nonm an tout dlo-yo
Fanm lanm ka nenyen nonm an dlo zié yo
Fanm flanm ka brilé nonm an dé bra-yo

Fout fanm kann !
Fout fanm ni ganm !
Fout fanm ranm !
Fout fanm lanm !
Fout fanm flanm !

Mé fout fanm fò, fout !
Lè fanm fè tan fè fos pou fò, um !
Fout fanm fò, fout !
Lè fanm fè tan fè fos pou fò !

Fanm flo ka tounen fol pou an babiol
Fanm tref ka ped lakat pou an wa tjè
Fanm fes, voplé pézé, mi lanmoné'w, mamzel !
Fanm bef ka trimen vet anba jouk nonm
Fanm feb ka chignen chenn an tout chimen, um !

Fout fanm flo !
Fout fanm tref !
Fout fanm fes !
Fout fanm bef !
Fout fanm feb !

Mé fout fanm fò, fout !
Lè fanm fè tan fè fos pou fò !
Ay, an vérité
Fout fanm fò, fout !
Lè fanm fè tan fè fos pou fò !

Dépi avan nanni-nannan
Avan prèmié jénérasion ki pran soufrans
ek délivrans
Non'w té ja ka kouri nan van
ek bétafé léternité.
Soley batzié anba an kout zié'w.
Ou flanbwayé zantray lannuit.

Sèpan lavi rantré nan kò'w
Simen vènen lakonésans
Ek i tété'w pa andidan'w.
Nef lalin plenn anlè bouden'w.
Ou pòté chay avan chay fet.
Gran jou kléré dé bol jounou'w.
Ou mété nonm asou latè

Ou swen an péyi
Epi chalè'w
Epi lachè'w
Epi laswè'w

Ay fanm !
Ki moun ki noz malpalé fanm
Jòdi ta a anlè tè-ya ?
Ki nonm ki sé palé di fanm
San i pran tan pézé kracha'y
setsansiek fwa an fon goj-li ?
Ki fanm ki pa sé sav i fanm
Avan milan
Avan kankan
Avan pawol masibol fol
ka simen fiel ek malkadi
anba fétay lanmézon nou an ?

Um ! Fanm !
Si ou wè man sé nonmen non'w
Pawol-mwen sé an ti lafimen
ka filtré anba kannari'w
Lafimen-yan kay fè chimen'y
Kannari-ya limenm sé félé
Twa woch ou a andwa toujou la
Ou sé reldo kannot lavi
Ou sé mamel divini nonm

Um fanm !
Si'w wè man sé nonmen non'w
Pawol-mwen sé an ti lafimen
Ka filtré anba kannari'w
Lafimen kay fè chimen'y
Kannari-ya limenm sé félé
Twa woch ou a andwa toujou la
Ou sé reldo kannot lavi
Ou sé mamel divini nonm

Pas an vérité
Fout fanm fò, fout !
Lè fanm fè tan fè fos pou fò, um !
Fout fanm fò, fout !
Lè fanm fè tan fè fos pou fò !

Auteur: Koutcha
Date: 22 Mar 2004 02:00
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Sa ka fè nanni-nannan moun ka ékri an kréyol,
mé nou pa ka touvé adan libréri sé teks-la ki sòti
ni senkan, dizan, ventan, trantan...
E menm an bibliotek sa pé red pou trouvé yo.

Jòdi dimanch 21 mas 2004 jou éleksion réjional ek kantonal
mi an kont péyi Matinik.

Man kité teks-la menm manniè yo pibliyé'y an lanné 1967.
(menm présantasion, menm lotograf, menm ti défo teknik -coquilles-)

Tansion tesk-tala pa lib. I ni an met.

Pierre Nourry sé an vizitè Fwansé ki ékri an liv asi istwa, géografi,
ékonomi, moun ek kilti Matinik.
Adan dékatman (1) kat la i kriyé "Le langage créole" oti ou ka trouvé kont-tala
i pa ka di ki kontè rakonté'y istwa-tala oben ki moun ki bay li.


Aprésié'y !


Pierre Nourry, A la Martinique, Ant-Isle de l'Amérique,
Editions d'Histoire d'Art, Librairie Plon, 1967, 223p.
Préface de Henry Lémery, ancien sénateur de la Martinique

Transposition créole de Fables de La Fontaine (ou Antérieures)

Le Rat de Ville et le rat des champs

Té ni dé ratt les autt-fois
Yonne té kà reté dans bois,
Lautt en ville té ka retè
Tala vini invité
Laut la pou vini dinéis
Evec li. Li rèponne : Moin
Va vini, ou pè t'anquille."
Jou là li vini en ville,
Li rivè. Vouè la ratt là
Monnein li dans yon placa
Oti noune té ka serré
En pile toutè sote bon mangé.
Y té tini calalou,
Couliroux frit dans saindoux,
Yon supèbe tonton-banane,
La mori roti dans sanne,
Zabocat èvec farine,
Zaloïe, macriaux, sadine
Et pis yon ragoût cochon
Oi té ka senti bien bon.
Pou dessè yo té tini
Confiti patate, pain mi,
Et pis yon bol diri doux,
Boule giriri et pis lous.
Janmain voué bon canari
Com ça ces ratt là té ni !
Engnien pas té ka manqué,
Yo té voyé an pli près
Chaché yon calbasse tafia
Pou décolé mabouïa.
A présent, yo commencé
Métié sans ri sans palé.
Quand yo té a tabe, vouéla
Yo té à ka mangé la soupe,
Yon valett rouvè placa,
Yon rentré dans yon trou : floupe !
Quand valette la té foucan,
Ratt la ville dit : " A présent
Tein-mi valette pati,
Mangé vitement pou fini
Dinein là, bien com i faut,
Plein boudin no, avantayo
Vini fè nous, pè enco."
Lautt là réponne : "moin vlé mo,
Si moin fè ça ; moin simié
Viré lacaze moin. Bon Gué
Pini moin, si moin vini
Pou mangé enco ici.
Moin simié mangé banane
Cuite dans sel pitôt, ou tanne.

Nèg bitation, pas chaché
Nèg laville pour fréquenté.


LE RAT DE VILLE ET LE RAT DES CHAMPS
(Traduction de M. Henry Lémery)


Il y avait deux rats autrefois
L'un demeurant dans les bois,
L'autre demeurant en ville.
Ce dernier vint inviter
L'autre, pour qu'il vienne dîner
Avec lui. Il répondit: « Moi
Va venir, vous pouvez être tranquille. »
Ce jour-là, il vint en ville,
Il arrive. Voilà que le rat
Le mène dans un placard
Où les gens serraient
Beaucoup de toute sorte de bon manger.
Il y avait du calalou,
Du couliroux frit dans du saindoux,
Un superbe tonton-banane,
La morue rôtie dans la cendre,
Des avocats avec de la farine,
Des aloses, des maquereaux, des sardines,
Et un ragoût de cochon
Qui sentait bien bon.
Pour dessert ils avaient
Confiture de patates, pain maïs
Et un bol de riz doux,
Une boule de gigiri (2) et puis lous (2).
On n'a jamais vu d'aussi bon canari (3)
Que celui que les rats avaient !
Rien ne manquait,
On avait envoyé au plus près
Chercher une calebasse de tafia (4)
Pour décoler mabouia (5).
A présent ils commencent
Le métier sans rire et sans parler.
Quand ils étaient à table, voilà
Qu'ils mangeaient la soupe,
Un valet ouvre le placard,
Ils rentrent dans un trou : floupe !
Quand le valet eut foutu le camp,
Le rat de ville dit : « A présent
Tant mieux le valet est parti,
Mangez vite pour finir
Le dîner, bien comme il faut,
Remplissons notre ventre avant qu'ils
Viennent nous faire peur encore. »
L'autre lui répond: « Je veux mourir
Si je fais ça ; que mon Dieu
Me punisse si je viens
Pour manger encore ici.
Je préfère manger de la banane
Cuite dans du sel plutôt, vous entendez (ou tanne). »

Nègres des habitations, ne cherchez pas
Les nègres de la ville à fréquenter.

1. Chapitre
2. Pâtisseries au gros sirop.
3. Métaphore : le canari est le récipient = menu.
4. Signifie ici : rhum de mélasse.
5. Glaires de la gorge.



Auteur: Koutcha
Date: 14 Avr 2004 17:00
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Sa ka fè nanni-nannan moun ka ékri an kréyol, mé ou pa ka toujou trouvé an libréri sé teks-la ki sòti ni dizan, ventan, trantan... E menm an bibliotek sa pé red pou trouvé yo.

Mi an poem Laguadloup kité sòti adan jounal Djok. Djok sé té an jounal politik fet an Fwans pou sé Antiyé ki té ka viv an péyi-tala. Sé té an jounal progrésist, antikoloniyalis. I koumansé an 1976 é i mò an lanné 1979.

Man kité teks-la menm manniè-a yo pibliyé'y lanné 1977.
(menm présantasion, menm lotograf, menm ti défo teknik -coquilles-)
Yo pa mété non moun-la ki ékri'y.
Aprésyé'y !

Djok
Le journal de la communauté antillaise
Hebdomadaire
N°11
Semaine du 21 au 28 janvier 1977

Tan Gaoulé

Ki kalté bagaye sa ?
Tan ka fè tan,
Tan ka kité tan,
E padan tan lasa
Nou adan an létan ?
Awa ! Sa pa kaye pé aye minm' !
Zot mèyè pran lavi-a
Pou on bol toloman !
Ki kalté migan sa ?
Tou padan yonn'-dé sièk,
Adan péyi nou-an,
Zot maré nou,
Maké nou
Féré nou,
Foré nou,
Varé nou,
Moltri tou sa ki andidan kô nou !
An-an ! Sa pa kaye pé aye minm' !
Nou za fè asé lèkètè kon sa !
Atan-n' titak, bann' sansi :
Tan ka vini
Pou zot prann lanmè
Sèvi gran savann' !

Auteur: Koutcha
Date: 24 Avr 2004 21:26
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Jòdi an kont ki sòti adan jounal Djok.
Djok sé té an jounal politik fet an Fwans pou sé Antiyé ki té ka viv an péyi-tala.
Sé té an jounal progrésis ek antikolonialis.
I koumansé an 1976 é i mò an lanné 1979.

Man kité teks-la menm manniè-a yo té pibliyé'y lanné 1976.
(menm présantasion, menm lotograf, menm ti défo teknik -coquilles-)

DJOK
Hebdomadaire
Le journal de la communauté antillaise
N°7 Semaine du 24 au 31 décembre 1976

Pouki yo ka tchoué
kochon lanouel ?


- Mistrikri !
Mistrikra !
- Sa ki papa chyin ?
Chyin !
Sa ki manman chyin ?
- Chyiènn !
Toua foua bèl kont !
- Toutt kont sa bon pou di !

Eh byin manmaye, vini kouté an ti parol, an bèl ti parol éti moun
Matnik ka di : «Toutt kochon ni Sanmdi-yo» épi jan la Gouadloup
ka di : «Toutt kochon tini jou-Nouèl-a-yo». Mé sé nou minm nou-
minm. Nou sav sa lé di mimm' bagaye-la.

- Hé krik !
- hé krak !

Ni moun ka di kon sa an tan lontan, kochon pa té alé lakrèch
pou ouè lanfan jézi (sé douett té an vié mal kochon-planch bô-kaye).
Konpè Lapin, Konpè Makak, Konpè man-nikou, Konpè Mouton,
Yo toutt té pran kouri aye gadé sa. konpè kochon rété dômi an
kabann-li. Asiparé, i di «sé pa ba piès kochon nouè kon moin-
minm zafè bondié tala ! Aye pann-kô zot !» Yo di konsa bondié
(bondié blan-an) té telman anrajé i vréyé sé lé zot-la tchoué Konpè
kochon épi manjé-ye, épi i di yo konsa ki chak lè Nouèl té ka rivé
falé yo té tchoué an kochon pou manjé-ye.
Hé krik !
Hé krak !
- Héééé-ééé-kri !
- Héééé - ééé kra !

Man pa sav si toutt moun dakô ou byin pa dakô épi istouè tala.
Moin minm an té ké la, an té ké fè kon kochon. Manmaye, an
vérité, man pa kouè sé pou sa yo ka tchoué kochon lanouèl ! Ni
dé moun ka di sa, mé ni dôt moun ka di a pa vré.
- Hé krik !
Hé krak !

Manmaye lanouèl sé an sèl voumtak, an sel voukoum ! Toutt' pèp-
la ka santi konsi diré i adan an nich fonmi, toutt moun anvi krié
anmoué ! Nou, lé antiyé, nou sav ki lanouèl, sé pa an jou pou
moun rété dômi an kabann-yo. Nou ka fèté lanouèl kon nou nou
labitid fété-ye bô kaye nou !
- Hé kri !
Hé kra !
«Toutt kochon ni sanmdi-yo, toutt kochon ni jou a nouèl a-yo».
Ti parol tala, fôk sav la i sôti. Sé an fon lesklavaj i sôti. Dépi antan
lesklavaj, zansêt-nou té ka fété lanouèl an manniè-yo. Jou tala, sé
bétché-a té ka fè ti nouèl-yo, an manniè yo. Mé yo té vini pè jou
tala, pass sé joutala toutt sé esklav-la té ka jouinn kô-yo. Mi sé la
fôk chèché la ti parol la sôti. Sé zansèt nou a té ka fété Nouèl
épi kochon, boudin, paté, sété sèl richès yo. Yo té ka nouri bèt-la
pandan toutt lanné pou manjé-ye lanouèl. Sé pa té bondié ki té ba
yo lôd tchoué kochon. Lè zansèt nou té ka di « Toutt kochon ni
sanmdi yo, toutt kochon ni jou a nouèl a yo », sé pass yo té byin
sav, an jou, yo té ké rivé libéré kô-yo. Kochon-an yo ka palé-a, nou
toutt sa sé ki sa !
Aprézan manmaye, man byin palé, man ka espéré toutt moun-lan
ké pasé an bon Nouèl. Séprifin !

MILI

Auteur: Koutcha
Date: 26 Avr 2004 20:30
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Jòdi an kont ki sòti adan jounal matinitjé, Grif an tè.

Man kité teks-la menm manniè-a yo té pibliyé'y lanné 1977.
(menm prézantasion, menm lotograf, menm ti défo teknik -coquilles-).

Tansion. An twaziem dékatman-an, yo mélanjé sé fraz-la.
Man ka kité zot mété lot adan yo.


GRIF an tè
Pou nou sanblé èk apiyé pwa ko nou
Léméro 9/12/77 pou 9/12/77

Mi an kont ka palé anlè tan mawonnaj-la.
Sé Ina Césaire ki piblié-ï épi mété an fwansé
osi dan liv kont-la i kriyé : Contes de mort et de
vie aux Antilles

MILÉ ESKALV

Mésiézédam,
Ka touvé té ni an fi ki té mayé épi an
milé. Ékri ! Ékra ! Mé ka touvé jan lontan
té tèlman an bétiz, yo pa té ka rété gadé
épi ki moun yo té maré. Yo té ka mayé
épi ninpôt ki bêt. Kri ! Kra !

Mé li misié milé ka touvé i ka travaye
tèlman, pov boug, i té mandé mèt-li an
pèmisyon pou i sa alé mayé. Kri ! Kra !

Alô, i mété ba-ï an jounin pou i té
mété-ï a kriyé Dinba. Ka touvé Dinba sé
non milé é i ka rété an môn'. Kri ! Kra !
mayé épi apré mariaj-li, i ké viré pran
travaye-li. Mé ka touvé i ka chayé, i ka
chayé ba-ï, i ka chayé kann tèlman, tout'
do-ï kôché , ka touvé i pé pa viré an
travaye-li, i pé pa viré alé ankô. Ékri !
Ékra !

Alôs, i alé, i mayé. Lè i mayé, i sonjé
travaye-li, i konstaté i pé ké ritounin.
Alô, li mèt-li pa fè ni yonn, ni dé, mèt-li
vréyé an lous kriyé-ï.

Lous la monté an tèt an mônn épi i
I mété-ï a kriyé : Dinba-é-é-é-é ! Dinba !
Kri ! Kra !
Dinba réponn an ba môn'-la ; i santi
i lass. I soukwé zorèye-li : «Da-da-da-da !
Man ja rété vinndézan, an diré man pé ké
viré !» Ekri ! Ekra !

Dinba réponn-li :
«Kôd sang krazé !
La pli a pété !
Brid-la démoli !
Man pa lé vini jôdi...
Ékri ! Ékra !

Lè lous ki té an tèt mônn-la konstaté
Dinba di i pa lé vini jôdi, i pé ké ritounin
ankô, i mété-ï a djélé Dinba toujou.
Kri ! Kra !

«Dinba-é-é-é-é-é !
Dinba !
Dinba-o-o-o-o !
Mèt mwin ka kriyé-ou...
Tonnè !
Mèt mwin ka kriyé-ou...
Tonnè !
Kri ! Kra !

Dinba viré réponn minm bagaye :

«Kôd sang-la krazé !
La tè-a pété
Brid an mwin démoli !
Man pa lé vini jôdi...
Kri ! Kra !

Sé di la, mésiézédam, Dinba santi tra-
vaye-la sété an lèklavaj. I santi i pé pa
alé ankô. I rété ; an bonnè i té vini mayé :
sé sa ki fè i santi travaye-la té ti brin tro
rèd anlè-ï.

Kravach-la pété. Bidon-an krévé. I pa
pran lapinn ritounin, i rété an bra
madanm-li épi i pa pran lapinn ritounin
ankô ! Ékri ! Ékra !

Auteur: Koutcha
Date: 01 Mai 2004 11:04
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Dan ven-té-un jou nou kay sélébré 22 Mé. Mi an ti poézi pou sonjé, pou chanté tout sé moun-la ki ka lité pou libèté-yo.

Jounal
GRIF an tè
POU NOU SANBLÉ EK APIYÉ ANLÈ PWA KÒ-NOU
Liméwo 8 23/11/77
Liméwo espésial MONCHOACHI : KONPÈ LAWOUZÉ

22 MÉ

Dépi tan lontan
An tan djab té ti bolonm,
Yo féré libèté
Avan i rivé
An lapot maléré ;
Dépi tan-tala
Mwen lé di : dépi tjek tan,
Pa ni jou ki pasé
Maléré pa chèché
Jou libèté...
MEN LIBÈTÉ PA NI JOU :
Libèté sé an chimen
Pou jòdi-jou
Kon pou dimen

22 Mé : Jou libèté !

Men libèté pa ni jou
Libèté sé jou an jou
An goumen ou ka mennen !
Libèté sé an biten
Pou pran a dé lanmen !

22 Mé : Jou libèté !

Men libèté pa ni jou :
Libèté sé an bizwen
Pou sa ki san ayen !
Libèté sé an grenn
Tout jou bon pou simen !

22 Mé : Jou libèté !

Men libèté pa ni jou :
Libèté sé an gran van
Ka souflé an tout tan !
Libèté sé an pawol
Pou sa ki pa ni wol !

22 Mé : Jou libèté !

Men libèté pa ni jou
Libèté sé douvan jou
Ka baré moun-a-sou !
Libèté sé bonmaten !
Ka woté'w an siren !

22 Mé : Jou libèté !

Men libèté pa ni jou :
Libèté sé an tanbou
Ka wouklé an tjè-nou !
Libèté sé an chaltouné
An mawonnez ka pòté !

22 Mé : Jou libèté !

Men libèté pa ni jou :
Libèté ni tout jou
Pou rivé an bo jou !

MONCHOACHI


Pou rikopié teks-tala, nou sèvi létid GEREC-F liméro 2.

Auteur: Koutcha
Date: 03 Mai 2004 07:11
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
An ti kont pou koumansé jounen-yan.
Man kité'y menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1977 (menm lotograf, menm ti défo teknik (coquille), menm pézantasion).

DJOK
Hebdomadaire
Le journal de la communauté antillaise

N°35 Vendredi 22 Juillet 1977


MAKAK ÈVÈ RÈV-AYE

Konpè Makak té rété ka an man-
man boua, évè madanm a'y é
timoun a'y.
Zafè-la té rèd koté yo. Makak
té ka planté on ti jadin manjé é,
délè, Man Makak té ka chjé on
tré asi tèt a'y pou i alé vann
fwitaf é grinn a boua.
Min pou razè, yo té razè. Yo
pa té tini on bon kouch pou yo
té dômi ; sé té on bouanglé Makak
té fè li minm, é sé timoun-la té
ka anni vlopé kò a yo adan kabann
Pa minm palé bèl linj ; tout moun-
la té an fouinn.
On jou, Makak té rété ka koupé
kanpèch pou fè chabon ; i rantré
a kaz a'y pi krazé ki on baton
papay charèt pasé asi'y. I halé on
sèk é i alé dòmi.
Makak ka révé i trouvé on (...)
lajan ; i vin' oua. Li é fanmi a'y,
yo ka rété adan on granbidim kaz
hotéba. Yo té ka manjé bon vyann
adan zasièt an poslèn. Yo tini dé
kalité bèl linj ! Adan tout kaz-la
bèl bitin ka fè chyen, Makak an-
lè !
Dévinn a'y, sommèy a'y kou-
pé fap ! I ka gadé alantou a'y ;
minm vyé kabèt-la, minm bouan-
glé-la, minm lodè mori la. I di i
pé képouan sa kon sa. I k'alé tou-
vé bondyé. I pouan kouri. Lè i
rivé aka bondyé, i té ésiflé, ésiflé.
- Bonjou Bondyé !
- Bonjou Makak ! Ki jan sa yé
koté-ou ?
- Hön ! Bagay-la pa gè bon.
- Min ka ki rivé'ou kon sa ?
- Ebin Bondyé, pou ki rèv pa ka
voué ? An révé on kalité bèl ti
rèv ! Lè an lévé, kè an mouin fè
mouin mal. Tanpi souplé bondyé !
An ka mandé ou an ti favè.
Bondyé réponn :
- Hôn ! Sé pou sa ou kolé la ?
Ebin, pa krazé kal a'ou, pa bizouin
manjé nanm a'ou an salad.
Déviré a kaz a'ou é ou ké voué,
tou sa ou ké révé ké fèt,
- Mèsi Bondyé !
Makak déviré a kaz a'y. Alé, i
touvé sa i té bizouin !
Lè labadjou kasé, Makak mété'i
annaks pou i pé dòmi alèz a'y.
Tout moun, pé an kaz-la ! Misyé
Makak bizouin dòmi !
E ! è ! douvanjou, ka i ka révé ?
Pou uitè, i té pou ja mò. I lévé an
sikso. I pa minm tini tan woté ling
a dòmi a'y asi'y. I mété kouri atè
Lè i rivé owa a kaz a bondyé, tan
an pyé a mon-la, i hélé :
- Misyé Bondyé, o misyé
Bondyé ! Pou bitin a yè la, pa la-
pinn anko !
Bondyé minm ka mò ri :
- Min ka'i tini on ? Ka ki toum-
vasé-ou kon sa ?
- Papa Bondyé, an ka rèspèkté-
ou. Tou sa ou fè bon. Min pa fè
rèv voué minm minm minm ! An
révé an té pou mò jòd-la a uitè.
Alos, sèl bitin an pé di-ou : «An
nou pa ka !»
Bondyé rété ka juwé an bab a'y
èvè i di :
- Dakò ! Rêv ka rété rèv, ou pé
ké mò.
Min lapérozité chouboulé Kon-
pè Makak. I foukan. Lè i rivé a
kaz a'y, i mété'y ka kalkilé é i
rivé admèt ;
a pa pon on kalité rèv, pon kalité
monté é désann ki ké fé'y sòti
anba soley cho la.

Bout

Auteur: Koutcha
Date: 03 Mai 2004 16:28
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Un texte d'une chanson de J.-P. Marthély qui sonne comme un poème pour finir ce premier lundi de ce mois de mai.

Champagn' - Sé Pa On Rèv
Pawol : J.-P. Marthély
Chantè : J.-P. Marthély

Sé pa an rèv
Tjè'w kon an lil lanmou
Ki pé ban mwen tou lématen an pil dousè
Avè lèspwa kè ou ka kwè mwen
Pou nou sa rikoumansé é gadé sa ka vini

Anlè bato lanmou, nou la ka vwayajé
Sansasion ki mwen tonbé an sé vag-la
ka vwéyé mwen alé anlè an dot rivaj
É ou ka kontinié tou sel, kon si, ou pa sé lé mwen
Wo ! non sa pa vré, é é !
Mmmm ! non sa pa vré

Menm si lanmò vini pran mwen
I pé ké pé pran tjè mwen, paskè sé ta'w
É mwen pé pa imajiné an jou soley rouvè zié'y,
man pa pran ti lodè vaniy ou a,
ki chak fwa lè'w pati ka rété anlè kouch-la
Tou sa'w pé ni, tou sa'w ka fè ka tjenbé mwen
Sé kon si ou lapech, épi mwen sé pwason,
zen-la ka ralé mwen, mwen pa rété fos

Pa ka konprann.
Sèten mwen ja mété santiman mwen déwò pou pran plas an kè a'w
Lodè lanmou a'w si mwen touléjou
Sa pou nou fè ansanm pòkò menm koumansé, ô doudou dou

E é sa pa vré
Ki sa pou fè, pou wè'w, sé sik sosé dan miel
E é sa pa vré
Ki sa pou fè, pou wè'w, sé sik sosé dan miel

Kè a'w vini fret
Mé ki sa ou ka krenn
Mwen sav pa ni rézon, woy ! pou ou pé pè
Bonné-a toupré
Nou pé menm mannié'y
Si nou pa ka pran gad
An jou i ké ja pran gran chimen.

Pou rikopié teks-tala, nou sèvi létid GEREC-F liméro 2

Auteur: Koutcha
Date: 11 Mai 2004 14:39
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Man kité poèm-la menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1977 ;
(menm lotograf, menm ti défo teknik - coquilles -, menm pézantasion).

DJOK
Le journal de la communauté antillaise
Hebdomadaire
N°25 Vendredi 29 avril 1977

KANN

On pièce-kann
on nhom'
on sabe.
Cou-sabe en kann
cou-sabe en dlo-doubout',
cou-sabe en dlo.

Meim' ou touné-viré èvè chaltouné et lanpa
cou-sabe en can' pé-é jein sa' ba-ou rassou.
Zanpoule, mal-au-rein,
glan'-focé et crédi
pa crêil si ou vlé.

Cou-sabe en kann : varé sans pren.
Cou-sabe en kann : cou-sabe en dlo.

Lanné-cannêl

Lhê a richèsse cé en moi-d'mars ;
Kann-la doubout' et dou kon nêg-en-sac
et siro ka fen' kann !

Nou-toute fè-la-coupe en moi-d'mars.
Missié-la ban-nou tan richesse
ki fo-nou té ven' bêf lhê récote fini
pou té péyé crédi déro !

Ce en moi-d'mars lanné-cannêl alo
missié-la ké détéré ja-la ki séré an can'-la ?

nèye

Nou bourré tè, sillonné tê,
planté kann, sêclé kann , dépayé kann, engréyé kann,
coupé kann maré kann, lévé kann, chayé kann,
vann kann an-nou ba missié-la.

Missié-la pézé daré an-nou en-lê balans a-i.
Missié-la kalkilé richêsse a daré an-nou.
Missié-la ban-nou lajan i té vlé pour daré an-nou.
Et lhê nou sêvi toute-moune a-dan,
nou fê nêye !

Rhom' a kann an-nou a pa richêsse pou nou
Neye !
Bagasse a kann an-nou a-pa richêsse pou nou.
Nêye !
Mélasse a kann an-nou a-pa richêsse pou nou.
Nêye !
Zékime a kann an-nou a-pa richêsse pou nou.
Nêye !
Suê a kann an-nou a-pa richêsse pou nou.
Nêye
Soufrance a kann an-nou a-pa richêsse pou nou.
Nêye !

Apré, missié-la ka vann ban-nou a pri i vlé.
Et nou boké !

baye bal

Epi toute cé grate-la-ça
missié-la et ban'-élo a-i ka baye bal.
Baye pou bal.
nou connêt baye bale aussi.
Et a-pa boule-dê-mente !
Nou ka tann ri a-yo, mizic a bal a-yo.
Mé ta-lhè yo ké tann papale a bale an-nou !
Janmé-mondié !

Sonny RUPAIRE 1970

Auteur: arablack
Date: 11 Mai 2004 15:30
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
hop... imprimer, merci koutcha

Auteur: Koutcha
Date: 13 Mai 2004 13:27
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Man kité poèm-la menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1977 ;
(menm lotograf, menm ti défo teknik - coquilles -, menm pézantasion).

DJOK
HEBDOMADAIRE
Le journal de la communauté antillaise
N°42 Vendredi 21 octobre 1977

MAKAK BA CHIYEN TÉ-KOWSOL

Hé crik ! Hé crak !
Crik crak !
Listicrik ! Listicrak !
Lé rivé pou palé
Lé rivé pou tandé
Lé rivé pou kouté

Yon jou bon siro si la tè, pa té kon tin-
n bëtt dou boutt si dé pié; Tan siro,
bon tan pou bett a quatt patt.
Chiyen té maitt a toutt moun'n pa té
ni bosco pli ki chiyen.
Selman, tout bitin paté ka maché
dwètt. Chiyen Rwa té ka fouyé-ou !
san a toutt bett té ka maché kon san-
sann di alé fout.

Hé crik ! Hé crak !
Lè rivè pou palé...

Min pi bel-la dèyè ! Makak ki pa hon-
pan-pann anlè on cocoyé, ka voyé on
zié triss-triss assi sa i ka vwè. I rété, i
hélé :

Tonnè, kimafouti kouyonad é sa
on ? an ké fè chiyen môdé tchè-a ï.
Panan tan-la, Chiyen rwa ka manjé tou
sa lézott obijé pôté ba ï, min makak
pépa dasann, chiyen ké bayé dèyè-ï,
pass chyen té sav ki makak pli savan
ki-ï.

Hé crik ! Hé crak !
Ouvè zié, pou diviné :
- On roch sôti anba fèye, i pété
po ! Dlo coulé, é vent-a ï blan,
ka inyé ? Réponn sa ki pé (On
(...) ki tonbé)
- Syel san nïaj, ka i yé ? (nomm
sa fanm)
- Neg a tett rèd, yo ba ou li, ou
séré-ï ! Tonnè si zot touvé an ka
pé (lanmin)
Hé crik, hé crak
Lè rivé pou kouté

Mé macak lan mwatié chimin anlè
cocoyé-la. Lè solèye kouché, macak
pwan toutt foss li, i désann, é ranmassé
toutt zèb i konnett.
Dépi lontan, on bett-ka-gadé té dili fè
sa, si i vlé maché si patt dèyè-a ï, é si i
vlé ki chiyen lass fè moun vwè mizè.
Lakoum ! Tôbôlongo ! I bolong !
Kong ! Lakoum ! Makak ka hélé pan-
dan i ka raché zèb (té ni patcharli,
zanana marron, can prié, coklaya,
siminn kontra, côrôssol). I viré fè on
bon té a côrôssol, lè té byen bouyi, té
ka fè on ti clèté, la linn té lan mwatié
syel.

- bô, bô, bô. I congné si pott a
chyen rwa
- Ka ï la ? mandé chyen
- Cé mwin makak, ki vinn di ou
ki cé ou ki pli fô
Hé crik, hé crak !
- Lè ou ka soti, ou ni dé chimin
pou aye minm koté-la. fô-ou
pran yo dé, ka sa yé ?
- Ha ! chatt manjé lang a zott !
- Tonnè ! la kou dô !
- Ha ! di brèze pou chalè monté
- La kou dô ?
- Non, la kou pa ka dômi
Hé alô, zô pa touvé ! (pantalon)
Tan la zô pwan pou touvé, makak épi
chiyen ja vinn byen. Yo ja bo dé bo.
Toutt bett a pwel kontan.
- Min ka ou pôté la-on, konpè ?
- Ah ! Komm an savé ou ka bon
bansé byen, an di si an poté on
té ba-ou, sa ké fè-ou plézi !
- Konpè ! Konpè makak, an
kontan minm, minm
Chiyen rwa, majôdomm, sèvi, toutt
kalité bett alantou chiyen é dé fimèl
sèpan ka dansé ba yo on dansé kon sè-
pan tou sel sa fè. E yo ka bwè. Toutt
chiyen, sôf makak...

Hé crik ! Hé crak !

Lè rivé, lè rivé
- On manzell plin tett a li dlo, é
mété dé min si coté. Ah di fé
kako ! (on tasse)

Jik a lè zô touvé, chiyen pwan somyèye,
é makak pofité konpé boutt tché a
chyen, razé toutt kô-a ï, é brilé toutt
cé pwèl-la. I mété ka soté alantou difé-
la. Ka hélé.

- Lakoum koumla balomm kon-
tong tong kong
- La kong tam-tam koumla !

E piti a piti, makak doubout si dé pié
a-li, piti a piti difé la étinn.
É lè chiyen lévé, i vwè toutouni, la pè
pwan-ï, i kouri kaché-ï. E kom makak
té douboutt si patt dèyè a-li, i vini
moun, chiyen pa rèkonnet-li.
Dépi jou lasa, chiyen vé pa vwè pon
makak, mé i esklav a on makak. I pa
savé sa.

Hé crik ! Hé crak !
Crik ! Crak !
Misticrik ! Misticrak !

Sé adan sann a difé-la an li sa,min fô
lévé bonnè pou konpwann, on jou ki
pa ni van.


Auteur: Koutcha
Date: 14 Mai 2004 22:50
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Man kité poèm-la menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1977 ;
(menm lotograf, menm ti défo teknik - coquilles -, menm pézantasion).
Yo pa matjé non moun-la ki ékri tesk-tala.

AUJOURD'HUI DIMANCHE
Hebdomadaire chrétien de la Martinique
N°490 9 janvier1972

Vaut mié piti cas'ou
qui grand à case les autt'


Ratt la ville ! yo vanta et yo
comparaison ! yo prélè... I foc
tenn' yo palé ! quand yo joinn
Ratt' la campagn !...

En jou Ratt' la ville invité
Ratt' la campagn... i dit i : com-
pè ça ou fait, en jou vini déjeu-
nin épi moin...moin ka habité
rout' Didier, quartier gros tchap,
ou pas kaille regrété minnin
madanme ou. Et pi deïè dos yo,
i coummnencé ka crié yo « bitac-
co... Zabitant, bête la boue,
Koutcha, ku yo cé dé couyon
yo poussé en l'église pou
yo té ça tiré en caca chien...
Foc montré y chumin la ville.
A pas insisté vini mangé, vini
mangé. Bitacco accepté, pauvre
boug. Et quand jou à vini, i
prend taxi ï descenn' en ville.

Quand ï rivé en ville i baille
monter la route Didier. Quand
i rivé té ni glace ka cléré bel
tapis, rideaux, bel l'argenterie,
bel lumiè électricité, épi guir-
lande toute qualité coulè.

Quand mon boug ouè tout
ça, i tombé ébloui.

Et pas minme paler bon di vin
qui té ka couler et mangé qui
té ni ! En ni tchoué causé à :
(Pâté-en-pot, crâbe farci, jam-
bon, poisson rôti, gigot cabritt',
choux palmiste, tout' qualité,
fromage, épi paindoux, sorbet
biscuit de sauvoff, toute qualité
fine gourmandise, épi corbeil de
fruit.) Quand Bitacco gadé tout
ça, i dit : messié, messié, méssié,
mi bon pâturage, moin pas coué
moin kaille viré monté en bois
encô.

A pinne yo coummencé man-
ger, mi yo ten-n pieds ka maché,
Rap ! yo pété-i, yo courri serrer
en silence et en recueillement,
yo ka couté sans prend l'espira-
tion, la queue yo en trompette.

Quand désod' la fini, Ratt
la vile dit Bitacco vini pou yo
fini manger.

Bitacco répon-n' li :

— I ka pati cas' li, i l'heu
pou ï rimonté bois léza.

Ratt' la ville étonné, mandé
missié ça qui rivé-i.

— Mon chè, répon-n Bitacco.
Dans bitation, pas ni tout ça
zaffè. Pas ni pâté-en-pot, pas ni
gigot cabritt', pas ni paindoux
con ça, pas ni jambon non pli.

Mais min-m' si cé lan mori
rôti nou ka mangé, nou ka
mangé'i tranquill'. Coeu nous pas
ka sauter. Alos compè moin ka
dit ou, cé dénié fois moin vini
cas'ou. Epi Bitacco pété-ï monter.

En chance encô man Bitacco
té rufusé vini, passe qui i té ni
deux iche ka baille téter. Laitt'
li té ké touné.

(Vaut mié piti cas' ou, qui
grand à cas les att'.)

Auteur: Koutcha
Date: 15 Mai 2004 06:41
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
AUJOURD'HUI DIMANCHE
Hebdomadaire chrétien de la Martinique
N°491 16 janvier 1972

Femm' ce chatt'

Man-maill' la, femm' cé chatt' ;
bagaill' ta là bien vrai ; planté i
i ka lévé.

En ni gader ti-femm' ta là qui
ka vini là a.

Quand mri manzell' mô, pas
ni longtemps du ça ma pauv',
si ou té ouè manzell' là, i té
paré pou i té suiv' nhomme' la
dans cerceuil là. I pléré, i rhè-
lé, i chialé... i dit n'honm' la
virer chèché ï, madamman' lé mô
i pas ça mô, i tombé l'état ; yo
pigé sel dans pié ï, yo frotter
i l'éthè, épi rhum camfré ; yo
baill' du thé corrosol, du thé
pays, rien a fait, madanm' ka
roulé à terre inconsolable.

Quand papa ïrouè ça i essayé
consoler ï ; cé pas en n'homm'
qui sot' ni couyon, i ça palé. I
dit ï con ça : - iche moin assez
pleurer ou kaï fatigué deux zieux
ou ; mari ou pas kaï virer, i pati
i bien pati ; en bateau qui cou-
lé pa ka empéché les autt'
naviguer. N'homm' la mô
i bien mô, ou kaï vite rumaïer.
Ou cé en trop belle femm' pou
ou rété à sec. En ni songé iche
moin, quand ou té jeune fill à
caz' moin, quantité jeune boug
prèlè qui té ka fait ou grand
coup du chapeau ; té ni en lot
massibol qui té ka maché
dè ïè ou ; et, ni ion-n' moin
connait', qui quand ou vini maïé,
missié trappé en gros... en gros
chuveau, qui gros chuveu. Et
moin peu dit ou qui cé pas en
premié vini, cé en homm' de
bien de bonne famille, i gentil,
i saympat, i ka roulé en bel
l'auto, épi i ça débrouillé cô ï
enfin assez causer, après nous kaï
paler.

Manzell' crié, en moué... dit cé
mô i lé mô, ou bien i ka allé fait
cô i ma sœu.

Papa i rhaussé z'épaul ; Quitté
manzell' fait sotte...
Mari i monté tout seul, parait'
douvant Bon Dié. Madam resté,
crasée, flapie, défigurée, a peu
près deux sumainne. Voil' nouè
couvé manzell' ka trainé juss
en péi i. Tout' moun' prend
pâ pein' i.
Tout' moun' ka dit « pauv' ti
femm' la » mais cé parol' a qui
longue.

Deux sumainne après ça, man-
zell' tiré voil'a, tiré z'anneau
nouè a, i metter la creol'i, collier
chou, chain' fôça i ; ah ! frè-
dem, pas palé trop fô. I rangé
robe nouè a, brisquant pacé
ayen. I défrisé chuveu i, rouge
aux lève, zong li verni ka cléré
et souci i en colori panaché ;
pas minme palé, cé baill' l'ai
pou i rondi...

Deux zieux i ka fait feu d'arti-
fice, en seul l'odeu lotion, plus
bon qualité lotion qui en maga-
sin la rue (Victor-Hugo). Quand
mamzell ka passer, tout jeun'
prèlè ka rété dubout pou gadé
i passer ; foc ou rouè i maché,
tout' rein i ka dévisser, à foce
i ka brinnim ou cé dit en titane
de velou qui ka monter la fête
Gondeau...

Epi i boder Papa i, i mander i
éti n'honme gentil, prélè a qui
ka roulé en bel l'auto a ité palé
i la ? Papa i invité n'honme là a
dîner, quand mamzell' ouè mis-
sié rivé, tout dent i fait sic !
Jôdi yo ka ouè tout les souè à
neuf heu.
Yo ja ka fréquenter pou yo bien-
tôt mailler ; ni deux mois
seulement mari a mô.

Ça zot' ka dit du ça ?
Est-ce en femm' cé en chatt'?

Auteur: Koutcha
Date: 15 Mai 2004 18:47
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
An kont pou fini jounen-yan.

DJOK
Le journal de la communauté antillaise
Hebdomadaire
N°2 Semaine du 19 au 26 novembre 1976

Pouki lapin pa ni latché ?

An tan lontan, té ni dé zanmi. Yonn sé té Konpè Lapin é lot la
sété konpè Zanba.
On jou, Konpè Zanba pa té ni ni difé pou i té limé chabon a-ye.
Alo, i voyé ti moun' a-ye aca Lapin mané-ye tiboin difé. Ti-moun' la
alé, i fouapé é i rantré, i touvé Konpè Lapin ka fri pouason. Alo i di :
- Kompè, ka ou ka fri la on ?
Lapin réponn kon sa sé on pouason i soti kyinn adan létan a Konpè
Li Roua. Timoun' la di :
- Ban gouté an ti moso.
Lè ti moun-la gouté pouason la, i di
-Manmans ! Sa bon minm !

I soti, i maté, i fè un paké maji. Yo vinim yo ba-ye difé la é i pati.
Lè i rivé lanmotié chimin, i kalkilé, i graté tèt a-ye èvè i étinn difé la.
Wop ! i outouné. Rivé aca Lapin, i di :
- Konpè, ou pa sav, on ? Difé la étinn ou.
Yo ba-ye difé, you wouba-ye on dot moso pouason. I mété-ye an
zong a-ye é i chapé. Lè i rantré a caze-aye, i di Zanba :
- Apa, o ? Mi difé la. Min ou vouè Lapin, i ban moin gouté pouason.
Min kom an chonjé-ou, an mété ti moso adan zong anmoin.
Lè Zanba sousé zong a ti moun a-ye, i soté, i maté, i fè minm bitin
ki ti boug-la. Apré sa, i kouri aca Lapin é i mandé-ye ola i pran sa.

Lapin réponn sé adan létan a Konpè Li Roua. Lapin roudi-ye anko
- Si ou vlé, nou ké alé dèmin granbonnè matin lè (...) chanté.
Tout lannuit, Zanba rété ka ranjé kannapeèch a-ye. I gadé anlè vié
Kastiol a-ye la, i vouè sink-è dmatin. I monté asi on léchèl. I mété-ye
ka krié : (...), (...) ! Min i pa konnèt chanté. Lapin sav apa
on (...). I di Zanba kon sa :
- Manti a-ou, foutin Lapin. Aye kouché pou ou domi toujou. I
poko lè.

(...) vin chanté aprézan. Konpè Lapin pran Kanapèch a-ye é yo
pati. Konpè Lapin ja konnèt la pou i mété-ye. I vini, i pran lak a-ye, i
fouyé-ye an zin a-ye épi i voyé zink la fap.

Zanba aye doubout anlè on roch an mitan dlo la. Min la, telman ni
kouran, pouason pa ka gè vin'. Konpè Lapin ba-ou : ta, ta-ta. I kyinn
on prèmié, i kyinn on dézièm, i kyinn on touazièm. Lè Zanba voué i
poko kyinn pon pouason, é sé manjé i ka ba pouason manjé, i kouri
owa Lapin. I ba ye on kiok. Lapin tonbé an dlo. I manké néyé. I té
ni on mamal van ! Pouason té ka soti an bouch a-ye : « vyou, vyou » !
Zanba rivé a plin on sak.

Apré sa, yo bokanté plas. Zanba mété linn a-ye ; pon pouasson pa
jin vinn.

Lè i té siz-è, yo déviré. Min Zanba anrajé, i pran on sel sak pouasson.
E davoua sé on léfan, vant a-ye pa ka plin fasil. Lapin sav Zanba té
toujou vinn volé pouason a-ye. I pran on pikoua é i fouyé an tou a
toua mèt fondè. Pou minui, Zanba rivé. I fouré min a-ye la « blo » !
On paké vésel tonbé « blip » !

Lapin té an kouch a-ye. I pa té ka domi, i rété, i di :
- Pooo ! Ki blogodo ésa, on ? I pa minm' sa volé.
Rivé an lè, i kinbé Zanba, i maré-ye anlè on piéboua, i pran on fè
10, i chofé-ye. Bitin la vin' rouj, i vin' blan. I lévé ké a Zanba ééi fouyé-ye
« kious » ! Zanbla krié, i krié. Apré sa, Zanba rivé chapé, i pran dlo i
voyé asi dada-ye épi i kouri anba an pié sirel. Lapin monté anlè pied
sirel la, i voyé grinn a sirel anlè dada a Zanba; Zanba la : «Aa, mouch a
aa mouch a !». I gadé an lè, i di :
- Gay la Lapin ka fè jé èvè moin !
I kouri monté an piéboua la. I kinbé Lapin, I kinbé Lapin, i lévé'ye.
Tout moun' sav Lapin savan kon piad. I palé ba Zanba :
- Si ou vouè on lagué moin anlè roch, an pé ké mo ; si ou vouè ou
lagué moin anlè paye, an ké mo.
Kouyon la lagué Lapin anlè paye. Alos, Lapin mété-ye ka ri : « Kra,
kra, kra ».
Zanba touvé-je anrajé. I pran on tol, i voyé-ye. Ké a Lapin koupé la
minm'.
Sé dépi sa Lapin pa ni ké.

Auteur: BriAnna
Date: 15 Mai 2004 19:22
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Koutcha a écrit:
Sa ka fè nanni nannan moun ka ékri an kréyol, mé nou pa ka touvé adan libréri sé teks-la ki sòti ni senkan, dizan, ventan, trantan...
E menm an bibliotek sa pé red pou trouvé yo.

Mi an kont Laguadloup jòdijou, vandrèdi 26 désanm 2003.

Man kité teks-la menm manniè-a yo pibliyé'y lanné 1995.
(menm présantasion, menm lotograf, menm ti défo teknik -coquilles-)
Tansion tesk-tala pa lib. I ni an met...
Aprésyé'y !

Wonm an chapo

An tan yo té ka vann wonm an détay, pa chopin é woki adan ti boutik,
Misyé Jan Bonsalé voyé timoun a-y, Janpyè, achté on chopin wonm ba-y...
Pannan i té ka woutouné, ka kouri dèyè woulèt a-y, Janpyè glinsé adan on labou,
i tonbé «plaf» é boutèy wonm-la kasé.
- Woy !... Mi bab pou mwen !... Papa pa kay pwan sa an men an mwen...
Fo mwen débouyé mwen pou pòté wonm a-y ba'y onfwa pou onfwa,
sinon i ké ban mwen on ben èvè modi senti a-y la...
Toupannan i ka kalkilé konsa an tèt a-y, i viré an boutik-la.
- Vin vann !... Madanm souplè, ou pa ni on boutèy pwété mwen
pou mété wonm a papa ?
- A non pitit. An pa ni pon boutèy vid konyéla.
- Poooo !... An mélé !... Bon ! An bizwen pòté wonm a papa pou i
pé pwan on ti-sèk avan manjé. Ou ké vidé'y ban mwen an chapo an mwen.
Madam-la di :
- Hen ?... Ou ké mété wonm-la adan chapo a-w ?... Men ou fou, gason !
- Ménon ! Pa okipé'w. Vidé wonm-la ban mwen souplè !
Lè madanm-la vwè sé poubon Janpyè té vlé wonm-la an chapo a-y, i
vidé'y adan ba'y. Men konm sé té on ti chapo, i pa pwan tout.
- Ola ou ka mèt rèstan ?
Janpyè pa rété kalkilé ayen, i yenki chalviré chapo-la :
- Mété rèstan pa la ban mwen !
Pa bizwen di, tout wonm tonbé ! Misyé pati alakous. Rivé aka papa-y,
i lonji-y chapo-Ia :
- Mi wonm a-w, papa !
- Kouman ? Sé la ou vidé wonm-Ia ?.. E dayè sé yenni sa i ni alòs ?
Oti rèstan ?
Tiboug-la déchalviré chapo a-y é i di :
- Mi rèstan, papa !
(An ka lésé zòt imajiné sa ki pasé apwé...)

Jo Clémence, Sé timoun-la annou jwé, Les Éditions La Bruyère, 1995


quoi quoi quoi? on parle de koi là?
please ki peut m expliquer en français ou englèse por favor

lool Brianna voudrais 1makrel [session]

comprends pas kréol


bon...oki, c bon!

Auteur: Koutcha
Date: 17 Mai 2004 09:08
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Man kité poem-la menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1984 ;
(menm lotograf, menm ti défo teknik - coquilles -, menm pézantasion).

Lambert Félix Prudent, Anthologie de la nouvelle poésie créole. Caraïbe, Océan indien, Paris, Editions Caribéennes, 1984, 527 p.

Martinique :

MONCHOACHI

Konpè lawouzé

Mésyézédam,
jou vini
jou pasé
jou fè jou
pou débaré jou ;
solèy lévé
solèy fésé
solèy paré lapli
pou li pa mouyé ;
larivyè sèk an karenm
i débódé an livènaj ;
lalin kouri nan syèl,
jódi kouri débatché dèmen...

Alós péyi-a kité lèsklavaj
men anba pwa lèsklavaj
Fidji-y té vini séryé pasé lanmó
èk tchè-y té ka débwété
anba kolè épi rantchin

Péyi-a té kité lésklavaj
men kó Nèg-la té goglè .
fè-a té migannen tout lachè-y
èk menm atchó1man
bouwo-a pa té ka ba-y sès
nan sonmèy-li.

Péyi-a té kité lèsklavaj
men lèsklavaj pa té kité tchè bétché
ki pa té ka sipóté wè Nèg
démaré
dématché
alé-vini an dé grenn (...)-zyé-y

Zyé an zé
tchè soté
lavi èk lanmo
lavi èk lèspwa

Lèsklavaj té fini
men bétché kon Nèg
té ka tounen lantou kó-yo
kon kók an galyè.

Lanné 1870 :
Nèg fwapé !
Tanbi réponn !
Nou ha gadé
si ki mizik
pou nou dansé.

Bétché-a té lé viré an tan lèsklavaj
an tan moun té anba lopsyon-y
kon bèf
kon milé
pi mové ki chen.

Nèg fwapé ;
Tanbi réponn !
Nou ha chèché
anlè ki pyé
pou nou maché.

Lanné 1870
Lanné Tchè-soté.
Zyé-an-zyé
lavi èk lanmó
lavi èk lèspwa.

(An móso «Konpè lawouzé », nov. 1977
« Grîf-an-té » liméwo 8 èspésyal.)

Auteur: Koutcha
Date: 18 Mai 2004 12:14
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Man kité kont-la menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1977 ;
(menm lotograf, menm ti défo teknik - coquilles -, menm pézantasion).


DJOK
HEBDOMADAIRE
N°13 Semaine du 4 au 11 février 1977

MÊT KOLIBRI

An têt an pié mango-vê
Mêt Kolibri lévé bon-nê
Opipiri ija douboutt' :
Sin tchê d'matin
Soleye ka lévé bon-nê ozantiy.
Fuiii !!!... Pssiii!!! - Mêt Kolibri ka siflé

I sav i ni an lo bagaye
pou fè jôdi-a.
Soukoué plimm-li, bekté vant-li,
Pou tiré yonn-dé tik.
Vloup ! Mêt Kolobri plonjé.
Mêt Kolibri ja en chimin !
Zêl-li ka brin-nin telman vitt,
Brr ! Brr ! Ou sé di i pa ni zèl.
I ka tou sanm an mouchamyèl.

:-:-:-:

Tou lé matin, mêt Kolibri
kaye tété on bèl (...).
Mé i té za tété-ye tèlman,
(...) tonbé a tè
Kolibri di-ye : «Man sav man tchoué-ou».
(...) di-ye : «An pa pè mô,
Pass lê on (...) tonbé,
Sé lè dis (...) ka lévé
pli bèl, pli rouj, kraché difé !»
E toutt sé flè-a lantoun
di ti kolibri pa pléré pou sa.
Flè soleye, bouginvilié, zarôm
Lang-a-chatt, flanbouayan
yo di kolibri fè chimin-ye
Sé kon sa la vi ka maché
Mêt Kolibri viré monté
Fiiou ! Fiiou !
I ka volé chê, i pa pou kon-nêt !

I joinn toutt zanmi a-ye,
Sisi, mêl, zôtolan, kodeinn, grobèk
«Sa ou fè, mêt Kolibri,
Zafè-ou ka maché bon matin-an ?
- Moin la , man ka tchinbé,
Toutt' moun paré pou koumbitt-la ?»
Mé oui, Kolibri mandé toutt jibié
Sanblé kô-yo jou tala
Pou fè an nich pou sikrié
Mi glangan, mi foufou, mi gôgô
Toutt zouézo pôté grinn sèl a-yo
minm si sé an ti môso paye
Tala pôté fèye, tala pôté koton
An lôt pôté boua ti-bonm sêk .
Yo fè an nich ba sikrié
Yo fini sa an ti moman !

Auteur: Koutcha
Date: 18 Mai 2004 12:19
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Le mot entre parenthèse est "ko.klio.ko" sans les points.


Auteur: Koutcha
Date: 18 Mai 2004 15:25
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Ouh la la. Rien ne va aujourd'hui.

On par de la plante donc du
Ko.kli.ko.

re

Auteur: Koutcha
Date: 19 Mai 2004 09:56
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Man kité poem-la menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1972 ;
(menm lotograf, menm ti défo teknik - coquilles -, menm pézantasion).
Yo pa matjé non moun-la ki ékri'y, mé sa ka sanm stil M.-T. Julien Lung-Fu.

AUJOURD'HUI DIMANCHE
L'hebdomadaire chrétien de la Martinique
N°494 6 février 1972

Linge sale ka lavé en fami

Apré passage Dorothy, loge-
ment vini si râ, qui Man Gousse
pa trouver piess coté pou i séré
tête li.

En jou i té ka passer bô la
cité Dillon, i observé qui Lapin
té ni en case i té ka resté.

Mamzelle veillé quand mis-
sié pâti en bodé aller prend dé
fé épi canmarade li, i fait la
chaud aller chaïer tout' ménage
li adan case compè Lapin.

Quand Mamzelle fini chaïer
tout' bagage li, i metter cô ï
pas finette pour i ouè ça Lapin
caill' dit quand i ké viré. Coté
sept heu di souè mi compè
Lapin pointé à l'horizon, mon
boug ka monté gai con en pou-
le qui trouvé en jambette, i ka
siffler con en rossignol, i ka
chanter « Elise éti bouteille
rhum là, Elise ba moin bouteille
rhum là » ; compè Lapin pô té
cô boulé, mais i pas té a jeûn
non plus, pass' i té passer à case
toutt' cé compè i là, et comme
cé dé boug qui ainmain la fête,
i té ja passer dé bon fé deïè
cravate li.

Quand i rivé en ba ti mône
là i lévé tête li en lè, i ouè
manmzelle'la, pa finette case là.

I dit ï manzell'a, ça ou ka
fouté la ? Tiré cô ou en case
moins, fait la fimin ou bien
moin kaï checher toutt' chien
qui en quartier a pou yo fouté
ou dérô. Man Gousse qui cé en ti
femme qui bein douboutt' en
rôbe li, réponn' missié con ça :
« La tè ta là, cé ta toutt'
moune.

Epi d'ailleu, tant pis pou ou
qui té rété trop longtemps dérô.
« Mussieu l'Abbé dit : débrouil-
la pas pécher ».

En bagage encô, avant ou
coumencer paler fô, est-ce ou
ni en papier qui ka dit qui case
ta la cé ta ou ?

— Mais enfin dit lapin :
sacré manmzell' encô, mais ou
insinifiant, ou pa save qui cété
case aïeul moin, quand aïeul
moin mô i quitté ï ba papa
papa moin, et quand grand papa
moin mô i quitté ï ba papa
moin, épi, papa moin conï vini
mô quitté icitt' là ba moin

— Tout ça cé dé bel parol',
dit Man Gousse bien décidée.
Moin mandé ou éti papier case
là ? avant moin brinnin icitt' là,
moin vlé rouè toutt' papier case
là, sinon moin ja là moin ka
rété. »

Quand yo té lasse discuter
yo metter yo d'accô pou aller
crier maït' chien pou sèvi juge
du paix. Quand mait' chien rivé
i dit yo : manmaill' là, foc pas
zott' chaud con ça, mussieu Li
Maire dit pas chaud » moin ka
ba zott' en ti conseil rester cal-
me, moin kaï peu ranger ça épi
zott' dans l'intimité. Dit moin ça
qui passé !

Yo coumencer paler. Mais
chien qui vicié dit yo con ça
foc pa zott' ka paler les dé à la
fois.

La parole est à Lapin, à tout
Seigneur tout honneu. Apré La-
pin Man Gousse caill' palé.

Mait' chien qui en boug rusé
dit yo con ça : Manmaill' là
avancez ti brin pli pré, moin
ja vié mes enfants, moin pas
ka tenn' très bien.

Zaffè à té tellement chaud,
yo pa songer méfier yo, et yo
blier proverbe là « Bien épi
chien, cannari ou en lè » Quand
yo river tout près Mait' chien ;
dé pattes douvant compè chien
en ni tomber assou yo.

Ou enni tenn' ouap ! Lapin épi
Man Gousse pa té ni temps
crier couic "Jou ta là Mait'
chien manger viand' épi viand' »
« Foc pas janmin blier « Bon
zanmi chien mais canari en lè »

Auteur: Koutcha
Date: 19 Mai 2004 10:12
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Pou sa ki pa sav ou ki ja oubliyé :

1: Dorothy sé an tanpet tropikal ki ladjé bon dlo anlè Matinik an lanné 1970.

2: Cité Dillon sé an sité HLM Fod-Frans yo kontwi ant 1960 ek 1978 pou sé dènyé batiman-an. Sé té an sité "moderne" kon yo yo té ka di an lépok-tala. Té ni - ni toujou - batiman 4 létaj mélé épi kay an béton, bel larout dwet épi gazon ant é sé kay-la é sé batiman-an, lib sèvis...


Auteur: Koutcha
Date: 21 Mai 2004 18:14
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Man kité kont-la menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1972 ;
(menm lotograf, menm ti défo teknik - coquilles -, menm pézantasion).


ACOMA N°3 Février Avril 1972

Nouvelle version du conte de ,
recueilli par Lafcadio Hearn

CONTE DE YE

(C'est à partir de 1887 que Lafacadio Hearn séjourna aux
Antilles et recueillit les contes qui furent traduits et publiés
par lui, ou qui inspirèrent la matière des ouvrages qu'il consa-
cra à ces pays. Sans doute ces contes furent-ils recensés dans
la région nord de la Martinique (Saint-Pierre et alentour).
L'intérêt qu'ils présentent pour le chercheur est considéra-
ble : on peut confronter leurs thèmes et ceux des contes qui
sont restés vivaces et qui sont aujourd'hui chantés dans les
campagnes martiniquaises, permettant ainsi de dessiner des
lignes d'évolution précieuses dans le désert « documental »
qui caractérise notre histoire.

L'évolution de la langue créole peut ressortir aussi d'une
analyse comparative du texte recréé par Hearn des modu-
lations du créole actuel, quoiqu'il faille sans doute soupcon-
ner ici, du fait de la non-fixation du créole écrit, un grand
nombre d'à-peu-près tant chez le rapporteur d'antan que chez
l'adaptateur d'aujourd'hui.

Ce n'est pourtant pas le résultat d'une recherche que nous
consignons ici, en donnant cette version du conte de Yé. Sim-
plement, nous avons « modernisé » le créole relevé par Hearn
opération toute relative, peut-être même subjective, étant
donné que chacun écrit le créole selon le système qu'il veut.
Du moins l'analyse de Roland Suvelor, qui fournit le prétexte
de cette version, permet-elle de considérer ouverte l'étude
sérieuse par les Antilles de ce secteur de notre savoir.
ACOMA.)

TOI FOI BEL KONTT

Ki moune a dan toutt peï-ya, ki pa konnett an vié nèg yo
ka crié Yé.
I té ni toutt défo assou la tè : i té finyan - i té vorace
agoulou pou mié di. I té ni an ratal yches ; - Yo toutt té ka
mô faim.
Dépi i té tou jinne gason, poul'bois té vouéyé malédition
en lèï pou en zafè yo té ni ansanm.
Cé té an jou Yé té batt en pôv ti nèg, anni pou i té pran
mangéi ; épi apré ça, i té pann'li pa chivé a dan an branch'pié
bois.
Pôv ti bougue-la crié telment fô, - ouill papa ! ouill
papa !
A fôce i crié, Poul'bois vint édéï. Toutt pendan
poul'bois-a té ka fè pocession yo, yo té ka chanté : —­
— « Baron-baron, tonton tolomba-lomba,
Azon-zon-zon : ba Ii coté, kian
kian-kian ! »

Poul'bois cé bon bètt ; — Yo pa ainmin ouè moune soufè
— Yo dépann' pôv bougue là vit' : Yo anni ronyin tout
chivéï — ça fèï tombé assou quatt patt li kon an chatt bien
content. A fôce i té konten, i dansé ; — I jiss invité cé poul
bois-a pour en grand ripa à la pleinne Iine.
Yé té là, Y ten' tout ça : Y telment vorace ki i décidé allé
ripa -a — Y serré coye bien — épi avant minme cé p[]
poul'bois-a rivé épi pocession yo : —­

- « Baron-baron, tonton-tolombé-lomba
Azon-zon-zon : ba Ii coté, kian-kian-kian.
Kuian-kuian-kuian. »

i té ja fouré toutt mangé-a en coye. Lè poul'bois rivé, cé
bois selment ki té ka rété pou mangé : ça fè yo lévé môvé,
pace fok di ki cé bett ta là paka rigolé coté mangé. Croupion
yo lévé en lè foutt ! yo vouéyé toutt kalté malédition enléï ;
ça pôté agoulou-a malè —
Toutt cé poul'bois-a pati en colé ; magré ça, yo té ka maché
tou doucement épi yo té ka chanté en toutt chimin an : ­—
— « Baron-baron, tonton tolombé lomba,
Azon-zon-zon, ba Ii coté, kian-kian-kian.»

Dépi ça, temps za passé ; d'leau za coulé en ba pon — Yé
za vini vié. Mé i pas corrigé pou ça ; i té pétett pli vorace
encô. —
«Toutt manman ka di ki malédition vouéyé, toujou ka
pousuive » - Cé ça ki rivé Yé.
An bon matin, Yé allé pouen le fré — Y té ka chèché en
bon occasion pou metté tchek vive en ba den'ille — Tou
préï, i ten' an bagaïe pété. Y vancé gadé : té ni là an gouo
diabe qui té limin an gouo difé ; i té ka fè tchuite an chaille
colimaçon pou mangé : — cé ça ki té ka pété kon ça.

Diab-Ià té vié, vié : i té assise assou en bi bois.
Yé gadéï bien : i ouè dé zié diab-Ià té coki. Diab-Ià té ka
tchimbé en calbasse ki té plein farine, lan mori, épi en pil,
en pil pimen. Ca aigri Yé ki té faim ; i senti ki en dé ou troi
coutt djiole i té ké valé tou ça. Vorace kon i té yé, i pa té pé
tienn douvan féroce ta la.. i véyé vié diab-Ia ; pou chaque
môceau diab-Ia té ka mété en ba den'ille, Cété konsi Yé té
ka pouen taye tou. — Vié diab-Ia, vicié kon pa ni, fè konsi
ayen pa là. — I pa té fini mangé ki i soté assou lanmain Yé,
épi crié-ï :

— Moi tchimbé'ou, agoulou, — Atchouellemen ou ta
moin. i pa fè ni yonn ni dé, i soté assou zépole Yé, épi
crié-ï : .

— Min-nin moin caill'ou.

Toutt cé pôv yches-Ià oué papa yo rivé épi an gouo bagaye,
assou dô-Yo coué ki cé té petett an sac pain ou an sac lédjim-
­me. Dents yo toutt té za dérô : yo coumancé dansé... Lè Yé
rivé bô yo, cé ti manmaille-Ià oué ça i té ka pôté vini ya... Yo
toutt courri serré kô yo kon souri a dan trou — Pôv manman
an metté dé lanmain en têtt.

Rivé an caille là, vié diab-là assise a tèya a dan en coin.
I pa brinnin pendan toutt jounin an anni lè pou mangé. Pa
té ni monyin metté en ti zinne mangé en ba dent yo : toutt
fanmille-là té étike —
Kan manman 'a té ka fè bon ti mangé pou yche li - pôv
fenme ! — patates — fouillapain — vié diab-là té ka lévé, épi
té ka crié :
— Manman mô ! — papa mô ! — toutt yche mô !
i té ka soufflé assou yo ; yo té ka tombé raid mô. — Aloss,
diab-là té ka monté assou tab-là, té ka caca a dan toutt
mangé a, té ka risoufflé assou yo toutt pendan ku i té ka
crié :

— Toutt moune lévé.
Toutt moune té ka lévé.
Y té ka di yo : —

— Valé ça !

é toutt fanmille-là ki té ka mô faim té obIigé valé zôdi
diab-là.

Ca té ka diré dépi tchek jou. Pa malhè, fenme pa pé monté
gouo mône. Ta Yé-a diye :
— Aille ouè Bon Dié pou mandéï conseil.

Yé pati, bonhè, bonhè — an bon matin au pipiri di jou.
I maché, i maché, i maché — lè i rivé en lè mône-lacroix, i
crié bon-dié ki réponnd li : —

— Ca ou lé. Yé ?

Yé raconté Bon-dié toutt malhèï, aloss, bon-dié diye :

— Moin té za save ça, mé mon pôv Yé, moin a bô baou
rimède pou ça, ou péké capab fèï... Fodré ou pa
mangé ayen jiss tan ou rivé caille ou en ba mône-là.
(Voracité ou ké toujou venn'ou... Songé poul'bois...)
— Lè fenme ou ké fè bon mangé pou yche-li, foc
ou assez fô lè i ké midi pou di jiss kontt lè diab-Ià lévé
— Tam ni pou tam ni bé !
aloss, diab-Ià ké tombé raid mô a tè ya.

Yé té promett Bon dié pa mangé en route. I di Bon-dié
bonjou épi i pati ; Toutt londjè la routt-Ià, i té ka anni fè ki
répété ça Bon-dié té diye fè pou i pa té blié : — Tam ni pou
tam ni bé ; tam ni pou tam ni bé.
Mé i té pou passé an lariviè ; et assou bô la riviè ya té ni
plein pié gouyave ki té ka ri baye. Y fè tou ça i té pé pou
tchimbé rède, mé malédition cé poul'boi-a té ka pousuive-li
toujou. Pendan en ti momen, i blié coye ; i mangé tan y té
pé ; — toutt rucoumandation Bon-dié sôti en tête-Ii ; — épi
apoué gouyave-Ia, i mangé encô prinne vett, zicaque,carata
— toutt vié ti cochonnerie i cé pé trouvé ! — den'ye té glacé
kan i rivé kaille-li; a penne si i té pé di fenme-li fè mangé-a.
Fenme kon yche té biennéré, yo té coué ki yo té ké délivré.
Mé diab-la lévé encô - dent Yé té telment glacé, ki i pa té
pé fè ayen ; aulié di :

- Tam ni pou tam ni bé.

i anni di :

- Anne toqué diab-là cagnan.
Ca pa fè piess éfè. — Diab-Ià fè kon i té ni l'habitid fè : i
soufflé assou yo, chaviré yo tou mô - i mangé tout mangé-a,
épi lè i fini caca a dan tout cé pla-a, épi di yo :

- Valé ça !

Yo té fôcé mangé toutt caca-a !

Fanmille-Ia té ka mô tou douboutt... Dé foi encô Yé monté
mône-Iacroix ; dé foi encô i dérangé Bon-dié ; é dé foi encô
i mangé tropp conchonn'ri vett assou chimin'ye.

Pa bonhè pou pôv fenme-Ia, té ni pami yche-li an ti bo-
­lonme ki té pli malin ki an ratt — Yo té ka crié'ye «Ti
Fonté » — i té ka bien pôté non'ye. Kan i oué manman'ye ka
pléré, i di kon ça :
— Manman, voyé papa' encô en lott foi otti Bon dié,
moin save ca pou man fè !

Manman-a té konnaitt bien fôce iche-li ; i té save ki yche-li
té ni an rise en ba parole-li. — Y voyé mari'ye an dènié foi
oti Bon-dié.
Yé té ka pôté hérèsement, jou kon lan nuitt, fouett kon chaud,
an gran rade yo ka crié lavalasse. Ca té ni dé gran poche. ­—
Kan ti-Fonté oué papa'ye ka chèché pati, i rentré «floup» a
dan poche lavalasse-la, epi kan Yé rivé encô assou mône la-
croix, ti manmaille-là metté zoreille-li dérô pou bien tenn tou
ça Bon-dié té ka di.
Bon-dié viré crié foi tala ençô dèyè Yé. Mé kon i té bon,
i viré répété encô an foi :

- Tam ni pou tam ni bé !

Ca pa té facil pou toutt moune ; Ti-Fonté té profité vitt ;
i filé bien ti langue-li : i té ka songé manman'ye épi cé pôv
ti fouè'ye-la ki té ka mô faim. — papa'ye décenn kon d'habi-
tide ; i bourré coye foui vett encô Kan i tiré palto'ye dan
caille-la, Ti-Fonté sauté a tè « Flap » — i couri coté man-
man'ye : —

— Paré bon bagaille, manman, toutt té ka nou jodi-ya !
Bon-dié palé, mé cé pa pou ayen !

aloss, manman-a fè an bel, bel calalou-crabe, épi an gouo
tonton-banane, épi an ma tété-cirique, dé ou toi calbasse
couscaye, yonn' ou dé régime-figue ; enfin, i té fè an gouan
ripa épi an chopine tafia pou fété ça kon yo ka di.
Diab-la ki té sir di zafèï kon toujou ka vini lévé lè yo paré
pou mangé ; mé Ti-Fonté lévé en minme tan épi i crié épi toutt
fôce li :

— Tam ni pou tam ni bé !

Diab-la poussé an cri ! an cri yo doué tett tenn'jiss en fon
lenfè é pi i tombé raid mô ; Yé, kon an gouan sott té di pen-
dan tenhen :

— Anne toqué diab-la cagnan !

Yé pa té fè gouan chose ; fenme-li té envi vouyé'ye dômi
aullié baille mangé toutt bon bagaille ta la ; — mé fe femme-la
té on bon fenme, é i kitté Yé mangé épi yche-li ; yo rété là
rempli boudin yo jik tan jou lévé landimain-matin.

Mé diab-la té ka coumencé senti ; i té ja tou gonflé ; i té
vini si gouo ki pèsonne pa té pé rimin'ye. — Cé zenfan-a té
mangé, yo té plein fôce ; Yé marré an gouo côde a dan pié
diab-la ; épi yo ralé, yo ralé diab-la dérô — yo ralé, yo ralé,
yo ralé — enfin, yo ralé 'ye kon an chien mô jiss a dan razié,
épi yo quitté'ye là. — Cé pov moune-la té débarassé — anh !

Tcheck jou apré, vié finyan-an pati souè-dian, la chasse
zibié. Y té ni en lô fléche pou ça. L'idée diab-la vini'ye — i té
lé ouè a ki poin i, té yé — Yé allé ouè :

Fouinq ! I senti an gouo lodè ! boudin diab-la té monté
rô, kon lanmontane-pelée minme ; — i té toutt coulé : i té blé,
épi jaune, épi vète tou pré pété.
Yé, kon an fouti sott, vouéyé an fléche en lè ki allé planté
coye jiss a dan lombrik diab-Ia. Mé kon i pa té lé pède fleche
li ya, i monté tiré'ye en boudin diab-la -épi kon an gouan
couyon, i métté flèche-la en ba nin'ye pou i senti ça - pou
bien konnaitt lodè diab-Ia.
Ca i fè-a manmaille !
Nin'ye vini gouo kon an pott-raffiné.
Mi Yé pli sa mâché a fôce nin'ye ka pésé. I allé ouè Bon-dié
encô an foi - Bon-dié di'ye :
- Ouè mon pôv, ou ké vive épi mô couyon passé pè-
sonn ! Mé moin lé dépri' ou encô en foi.
Dimain-matin, couté bien - avan jou lévé, ou ké
pouen an gouan fouett ; ou ké batt bois pou join'n'
toutt zibié ka pôté plime jiss assou ouôche Laca-
­ ravelle. Là ou ké di yo kon ça, ki moin Bon-dié,
moin lé ki yo toutt pouen en bain en Ianmè-ya. Mé
avan, fock yo raché plime-yo épi bec-yo épi déposé
yo bô lanmè-a. Pendan yo ké ka bain'yin ou ké pé
choisi an nin pami cé bec-Ia.

Yé, pôv Yé, pa pède tan : i fè tou suitt ça Bon-dié té di'ye
fè — Pendant toutt cé zibié-a té an d'Iô, y pouen an nin an
lo-a, épi i ladjé pott-raffiné'ye-la an place-li.
Mé nin ta-la, cé té nin an pôv coulivicou ki té tombé en
ba lanmain Yé.
Cé pou ça ki dépi jou ta la, Coulivicou toujou rontt coye.

Auteur: Koutcha
Date: 22 Mai 2004 08:03
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
AUJOURD'HUI DIMANCHE
Hebdomadaire chrétien de la Martinique
N°492 23 février 1972

Ni an trésô caché dans tè' à

En vié béké gouyave, qui té
ni en lot tè senti l'heu a rivé
pou i monté ouè bon Dié ; i
mander confesser. L'abbé a vini
i confesser vié boug là, i baille
l'extrême-onction et pi i dit i :
Partez maintenant âme chrétien-
ne, allez en paix et dans la joie
vers la maison du Père, recevoir
la récompense du bon travailleur.
Vié béké a répon' li « Deo gra-
tias »

Et quand l'abbé' a finit paler,
vié béké' a rouè qui Basile ja là,
Vié béké dit Basile : Ba moin
en ti minite, moin ni dé ti parol'
pou moin dit iche moin avant
moin fèmin zieux moin.

- Z'enfants dit vié n'homm'
la i foc moin quitter zott' :
Mais quand moin pas kaï là,
pas janmin ven'n tè a ; pass
adan tè ta là ni l'agent. Moin
pas peut dit coté. Tout ça moin
save cé qui Caraïbes habiter ici
à ni longtemps et yo caché
l'agent épi l'ô dans cé jâ l'huile
vide la, épi yo terré yo dans
propiété a. Ni qui mô, mi d'autt'
qui pâti sans virer et l'agent
a rété.

En pile moune ja trouver, en
jou cé kaï tou nous. Donc plan-
té tout tè a, mettez nègue en
travaille, fait yo travaille rède.

Plantez cann' pa icitt', bana-
ne pa l'autt' bô a, iam' bod la
riviè a, épi dachine, tout' gros
légume. En jou Bon Dié kaï
fait, zott kaï tombé assou i. A
peinne i finit paler, Basile mein-
nin i aller. L'abbé a té là tou-
jou, i fait an denier la priè, i
dit i : A porta in feri... etc. »
Cé bougue là couter bien, tout
ça vié papa a dit yo, yo boule-
versé la tè, yo fouiller tout
patout, mais aussi yo planter.

Pied bois pôté ; banane, canne,
gros légumes ba yo plein rende-
ment.

Yo ven-n', yo fait bon sou ;
mais yo pas trouver pièce jâ
l'agent. Aloss yo soupçonné, ça
Papa yo fait a, et yo dit : « Vié
bougue là, cé pas té caca
crabe i té ni en cervelle li ».

Auteur: Koutcha
Date: 24 Mai 2004 06:50
Sujet du message: Sa moun ékri an kréyol antan lontan. XIII An Kont Gwadloup
Man kité poèm-la menm manniè yo té mété'y déwò an lanné 1985
(menm lotograf, menm ti défo teknik - coquilles -, menm pézantasion).


Spésyal
FOUYOTA KRÉYOL
Bulletin publié par l'association
culturel pour la promotion et la diffusion
des études créoles en Guadeloupe
Niméwo 12
Nwel an kaz an nou
Sé kwech kréyol


ON KONT (Jo Klémans ka rakonté)

- Tim-Tim !... Bwa-sèk
- Zôt konnèt on sèk ?
- Ki sèk ?...
- Sèk a bari !
- Ki bari ?...
- Bari an tôl !
- Ki tôl ?...
- Tôl a kaz !
- Ki kaz ?...
- Kaz an pay !
- Ki pay ?...
- Pay a kann !
- Ki kann ?...
- Kann a vè !
- Ki vè ?...
- Vè a pè-chal !
- Ki Pè-chal ?...
- Pè-chal chawpantyé !
- Ki chwapantyé ?...
- Chawpantyé ka fè tiban !
- Ki tiban ?...
- Tiban-la an sizè asi-y pou
rakonté zôt kont lasa !

Bon, ében... Yékrik !
An tan-lasa, an tan tout bèt asi latè té ka palé
kréyol, fwansé kon pangnôl, Misyé Tig té ka viv an
péyi Gwadloup, ansanm avè tout lézôt bèt nou konnèt...

Misyé Tig-lasa sété on bèt pwofitan. I té méchan
toubôlman, ki avè sa ki té gwo, ki avè sa ki té piti.

I té enmé goumé, é konm i té ni plis fôs, pli gran
zong pli gran dan, men osi plis méchansté, i ké ka
toujou bat lézôt-la é, piti a piti, toutmoun té vin pè-y
an péyi-la, é yo tout té pwan labitid rété rété lwen Misyé Tig.

Li menm Misyé-Tig, i té déklaré-y wa a tout bèt.
Yo rété lontan ka viv konsa. Misyé-Tig té ka fè sa i té vlé
an péyi-la é lézôt té lé ka sipôté. Lésèz ki té pli fèb té ka
yenki bésé tèt é pwan kou, men piti-a-piti yo komansé
sanblé-yo é ansanm yo té ka èché kijan yo té ké pé fè Misyé
fann kann. Apré yo té byen palé, byen èché solisyon, byen
priyédyé, yo fin pa pwan on désizyon. Yo di : konpè bèf ki
sé boug pli vayan a-yo, ké alé voyé défi ba Misyé-Tig.

Si bèf bat Tig an konba, Misyé-Tig pé ké wa ankô
é i pé ké fè sa i vlé an péyi-la ankô !
Lè i vin savé sa, Misyé-Tig mété-y a ri "kra kra kra !
ka yo pé di yo fè-la ? Vyé ti konpè bèf ké pé bat mwen !
Mwen Misyé-Tig, wa dè bèt ! Ay ! Bétiz pou mwen !
Dakô lézôm ! an ké kontré bèf lè zôt vlé, jan zôt vlé !...
kra kra kra ! An sèten an ké manjé bèf ! ! !

Misyé bèf, li a tou a-y, i té sav Misyé-Tig té fô
é méchan, men sété on brav boug. I mété-y a préparé-y
oséryé. Antrènman chak maten, douch dlo fwèt bon ti manjé...
Lavèy a konba-la, i jous alé si bitasyon filé kôn a-y.

Lè jou a konba-la rivé, toutmoun sanblé asi gran
savann-la. Misyé-Tig é Misyé bèf rantré an wonn-la.

Yonn karé ba lôt. Yo toulédé répété : "sa, sé konba a
grannonm ! ". I ké diré jistan yonn mandé padon oben i mô !
Manfou a kyou mèl ki pwan plon. Lè misyé kôk ki té awbit chanté
" (...) ! ", bèf é Tig varé ! yo kôchté, yo môdé, yo
grifé, yo pilé, yo krazé, yo chiré, yo halé, yo rédi, yo
bouré... Konba la té bèl. Sé té dématé, kyôk si kyôk...
Apwé on bon moman, Misyé-Tig touvé mwayen monté si do a
Misyé Bèf. I fouré zong a-y épi dan a-y adan chè a Bèf é
i apiyé rèd, san jen moli. Piti-a-piti Misyé Bèf pèd fôs.

I kenbé kyè tan i té pé, pôté tout mannèv i té
pé, men ayen-a-fè ! I pa érisi raché Misyé-Tig si do a-y,
kidonk, i fin pa tonbé, é Misyé-Tig yenki chikayé-y atè-la !

I lévé bwa a-y anlè, fwapé lèstonmak a-y é i di :
" kra kra kra ! Sé té chanpyon a-zôt ! boug pli vayan a-zôt !
Mwen an fouté-y san fôsé ! Zôt ka vwè an sé byen wa a-zôt !

Fô zôtout rèspèté mwen !..."

Tout moun bésé tèt, pliyé jounou é yo kriyé "Padon
Misyé-Tig ! Ou pli fô, ou sé wa an-bou !" Misyé-Tig té kontan,
i téka maché an mitan wonn-la ka fè bôdzè, kôk-a-bèl-pôz
douvan chakmoun... Rivé douvan Misyé-Môlôkoy, Misyé-Môlôkoy pa
pliyé jounou. I rété doubout rèd kon wôklô, i gadé Misyé-Tig
an blan-dé-zyé é i di'y :
- Mwen, an pa pè-w ! Ou bat Misyé-Bèf é ou ja bat
déotwa ankô, men sé davwa yo mal pwan-yo avè-w ! Mwen Misyé-
Môlôkoy, an sèten tini mwayen an bat-vou ! Si ou dakô, nou ka
pwan-y !

Tann i tann sa, Misyé-Tig té kay varé Misyé-Môlôkoy !
Men Môlôkoy kriyé : "En-en ! A pa konsa ! Ou sôti goumé avè bèf,
ou dwètèt las ! an ka ba-w tan woufè kô a-w. Epi dayè, a pa
konba an ké fè avè-w, sé on kous-a-pyé !

Lè Môlôkoy di sa, Tig woulé atè pou-y té ri ! ! !
Sé lézôt bèt-la menm ki té ja pwan èspwa, woupèd kouraj.
Ô ô ! Ka Môlôkoy té ka konpwann ? I mèyè té pèd lakat ?
Chalè té monté an tèt a-y , oben sé lapè ki té ka fè-y
dépalé ? I té ka voyé défi ba Tig an kous-a-pyé ! On boug kon
Tig ki té ka kouri pli vit ki van, é on boug kon Môlôkoy ki té
si lanben ! Sé té ki lidé a Misyé ? Awa, i dwètèt té vin fou
pou tout bon !..

Men Misyé-Môlôkoy di yo : é Pé ! An sèten mwen Môlôkoy
an ké bat Misyé-Tig an kous-a-pyé !.. Nou ké fè kous-la démen
maten opipilit-chantan. Sila ki pèd-la, i ké oblijé kité péyi-
la pou toultan ! Ès ou dakô, Misyé-Tig ? "

Tig réponn : " kra kra kra ! Dakô Misyé-Môlôkoy ! An
savé an ja tou gangné ! Ou pé fè valiz a-w pou-w channda!"

Yo mété-yo dakô asi pawkou-la é tout moun a-y a kaz a-yo,
ka atann dèmen.

Yékrik !.. Listitrik !.. Mézanmi ! Mi bèl bab ! Môlôkoy
vlé fè kous avè Tig !... Men ... kouté pou tann é tann pou
konpwann, davwa sé dèyè bwa ki ni bwa. Môlôkoy sav byen Tig ké
toujou kouri pli vit ki-y, men i sav osi lè ou pa ni fôs, fô-w
ni riz. Ka Misyé fè ?.. I a y touvé tout fanmi Môlôkoy ki té ka
viv an péyi-la é i fè yo-chak mété-yo dèyè lè pyébwa toulonchimen
a kous-la. I di-yo rété kaché la é véyé lè Misyé-Tig ké ka vin
pasé pou yo sôti é fè-y vwè yo. Konsa, té ni on Môlôkoy dèyè-chak
pyébwa, asi pawkou a kous-la... Landèmen maten, tout sé bèt-la
sanblé pou vwè kous-la. Toumoun té la. Konpè-Tig èvè Misyé-
Môlôkoy té paré, ka atann Misyé-Kôk di : "Bim !" pou yo té pati.

Toumoun té ka sipôté. Yo té byen anvi Môlôkoy gangné, men
yo té sav i téké pèd ! Môlôkoy té ka ri, té ka kozé épi tout
moun, té ka ba yo-chak kyè. Yo té ka di-y : " Pô-boug, ka ou fè
la ?.." I té ka réponn " Pa bizwen pè pou-mwen mésyé ! Tanto-
tanto ! ".

Anfen, lè-la rivé é Misyé-Kôk di : "Zôt paré ?.. Bim !"
Wop ! Misyé-Tig pati kon bal-fizi "fyou !" I lésé Misyé-
Môlôkoy si plas. I kouri, i kouri, i kouri ! Gadé dèyè, i pa
vwè Môlôkoy ka vin. I ralanti. I di an kyè a-y : " Ay ! An ja
jous gangné ! An pa bizwen chaléré-mwen ! " An menm tan, i ka
vwè Môlôkoy douvan-y ôbô chimen-la ka di'y : " ka sa yé Misyé-
Tig ! Ou ja las ? Mwen an douvan ! " Kyè a Tig soté !

Lamenm i mété-y a kouri pli vit. Toulonchimen, i ka vwè
Môlôkoy douvan-y ka fè jé èvè-y ! I kouri, koi, kouri, akséléré
atout ! Môlôkoy toujou ka parèt douvan-y, ka di-y : "Annou alé,
ou ja las , An ké gangné !.. An final-di-kont, rivé an bout a
kous-la, i touvé Môlôkoy ka atann li !

Toumoun hélé : "Woulo ! Woulo